نكته‌ای در قافيه

جاودان‌‌ياد دكتر محمّد معين ، بر مجلّدات ِ چهارگانه‌ی ِ « برهان ِ‌قاطع » جلد ِ پنجمی گشوده بود ، با عنوان ِ « تعليقات » ؛ كه در آن « اصلاح برخی مواد متن برهان ، تصحيح مطالب حواشی چهار مجلد ، بحث در باره‌ی لغات » و به‌طور ِ‌كلّی ، يافته‌های ِ تازه‌ی ِ وی آورده شده است . همچنين ، در پايان ِ اين جلد ، فصلی تازه افزوده بود ، تحت ِ عنوان ِ « ذيل » ، كه در آن فقراتی از يادداشت‌ها و نظرات ِ ادبا و پژوهندگان ، با ذكر ِ نام ، درج می‌شد . متأسّفانه ، با درگذشت ِ دكتر معين ، « ذيل » [ و تعليقات نيز ] بسته ماند ؛ و راهی كه وی گشوده بود ، مسدود گشت ؛ در حالی كه دكتر معين به « فرهنگ ِ بسته » باور نداشت . انبان ِ افسوس‌خواری‌مان پر شده ، و گرنه بايد گفت : دريغا و افسوسا !
اين اشاره را از آن روی ضروری دانستم كه ممكن است جناب ِ دكتر علی اشرف صادقی ، از نظر ِ خويش باز‌گشته و آن را در مقاله‌ای يا حاشيه‌ی ِ كتابی اصلاح نموده باشند ؛ امّا به علّت مسدود ماندن ِ « ذيل » ِ برهان ِ قاطع ، يادداشت ِ ايشان همچنان در چاپ‌های ِ پی در پی ِ برهان – كه به طريقه‌ی ِ افست انجام می‌گيرد – به جا مانده و تكرار می‌شود . نگارنده ، اين نظر را توسّط ِ ايشان اصلاح‌شده می‌دانم ، مگر اين كه خود نظر ِ ديگری داشته باشند .
□
در بخش ِ « ذيل » ِ برهان [ ج 5 ، ص 275 ] در باره‌ی ِ « رُستن » آمده است :
« رستن به معنی روييدن گاه در شعر به فتح اول آمده :
...
$
برای ِ اصل ِ يادداشت ، کليک کنيد .

دو واژه : دُمادُم ، دَمادَم

در پارسي ِكهن ، دو واژه با نگاره ي ِ « دمادم » داشته ايم ؛ يكي به ضمّ ِ دال ، و ديگري به فتح ِ آن : دُمادُم ، دَمادَم .
واژه ي ِ نخست ، از حدود ِ سده ي ِ هفتم به بعد ، گويا ، به كلّي فراموش شده . ظاهراً چنان مي نمايد كه نخست واژه ي ِ « دَمادَم » از معناي ِ اصلي ِ خود بگشته ، و معناي ِ « دُمادُم » را به خود گرفته ؛ و از آن پس ، « دُمادُم » راه ِ فراموشي سپرده است .
و امّا ، اين معاني چگونه بوده است ؟
دُمادُم : پي در پي ، به دنبال ِ هم ، از پي ِ هم ، متعاقب ِ يكديگر ، ...
□ دُمادُم برون رفت لشكر ز شهر
وزان شهر نايافته هيچ بهر
( شاهنامه . ژول مول . 1/56 ) ( لغت نامه )
□ بينديش تا چيست مردم كه او را
سوي ِ خويش خواند ايزد ِ دادگستر
چه خواهد همي زو كه چونين دُمادُم
پيمبر فرستد همي بر پيمبر !
( ناصر ِ خسرو . قصيده ي ِ 145 ) ( لغت نامه )
□ اي پايه ي ِ كبريات فارغ
از ننگ ِ تصرّف و توهّم
اي حكم ِ ترا قضا پياپي
وي امر ِ ترا قَدَر دُمادُم
( انوري . مدرّس ِ رضوي . 33 ) ( لغت نامه )
در لغت نامه ، در شواهد ِ « دَمادَم » [ به معني ِ « پياپي ، دم به دم ، ... ] تك بيتي از انوري آمده كه در هيچ يك از دو چاپ ِ ديوان ِ او ديده نمي شود ؛ و از اين رو نمي توان حركت ِ قافيه ي ِ آن را معلوم كرد ؛ امّا به نظر مي رسد كه « دُمادُم » باشد :
□ ريش از پي ِ كندن ِ پياپي
سر از در ِ سيلي ِ دمادم
در برخي ديگر از شواهد ِ همين بخش نيز ، « دمادم » را مي توان به ضمّ خواند و دانست . ( از جمله : بيت ِ اوّل ، از فردوسي ؛ بيت ِ دوم ، از فرّخي ؛ بيت ِ هفتم ، از سعدي . ) همچنين در بيت ِ زير ، كه به شاهد ِ معني ِ « هر دم » آمده :
□ سعديا لشكر ِ سلطان ِ غمش ملك ِ وجود
هم بگيرد كه دمادم يزكي مي آيد
براي ِ شواهد ِ بيشتر ِ « دُمادُم » ، به « واژه نامك » و « لغت نامه » بنگريد .
دَمادَم : 1. لبالب ، لب به لب ، پر ، لبريز ، ...
در لغت نامه ، براي ِ اين واژه ، نخست معني ِ « پي در پي ، دمبدم ، ... » آمده ، و سپس معني ِ « لبالب ، لب به لب ، ... » ؛ در حالي كه به نظر مي رسد معني ِ « لبالب ، ... » در اولويّت ِ تقدّم ِ تاريخي باشد ( اگر چه براي ِ هر دو معني ، شواهدي از شعر ِ كهن ارائه شده ! ) .
و امّا ، شواهدي براي ِ معني ِ « لبالب ، ... » . ( برخي از اين شواهد در لغت نامه نيز آمده ) :
□ وان جام ِ مي اندر كف ِ او همچو ستاره
ناخورده يكي ، جام ِ دگر داده دَمادَم
( امير طاهر ِ فضل ِ چغاني ؛ شاعران ِ بي ديوان ، 169 )
□ مي زدگانيم ما ، در دل ِ ما غم بُوَد
چاره ي ِ ما بامداد ، رطل ِ دَمادَم بود
( منوچهري . 177 )
□ « هرگز بينَما نفسي با مهر ِ تو به هم ، آزاد شده ز بند ِ وجود و عدم ، در مجلس ِ انس قدح ِ شادي بر دست نهاده دمادم » ( عبدالله انصاري . سخنان ِ پير ِ هرات . 95 )
□ « با دوست برآسايم يك دم ؛ در مجلس ِ انس قدح ِ شادي بر دست نهاده دمادم. » ( همان . 112 )
□ مسلّم كن دل از هستي ، مسلّم
دمادم كش قدح اينجا ، دَمادَم
(سنايي . ديوان ، چ مدرّس رضوي ، ص 936 )
( اگر چه به قرينه ي ِ « مسلّم » ، « دمادم » ِ آغاز ِ مصرع ِ دوّم را هم بايد به فتح ِ دال خواند ؛ با توجّه به بيت ِ زير ، « دُمادُم » نيز مي توان خواند :
□ مي و جام و نخجير بر هم زنيم
دُمادُم نبيد ِ دَمادَم زنيم
( فردوسي . لغت نامه )
در لغت نامه ، اين بيت ِ فردوسي به شاهد ِ « دُمادُم » [= پياپي ، ... ] آمده . )
□ وقت است كه اندوه ز دل كم گردد
جام ِ طرب و عيش دَمادَم گردد
( جمال ِ خليل ِ شرواني . نزهة المجالس . شماره ي ِ 529 )
( توجّه شود به « كم » ، و معني ِ « پر » براي ِ « دَمادَم » ! )
مصحّحان ِ آثاري كه اين ابيات ِ شاهد از آنجا نقل شد ، هيچ يك در حاشيه يا فهرست ِ واژگان ، متذكّر ِ اين واژه نشده اند ؛ و اين نشان از آن دارد كه – به احتمال ِ قوي – همه « دَمادَم » را [ كه به معني ِ « لبالب ، پر ، ... » بوده ] به معني ِ معروف ِ آن ، يعني : « پي در پي ، دم به دم ، ... » گرفته اند !
در اين بيت ِ حافظ نيز مي توان « دَمادَم » را به معني ِ « لبالب ، پر ، ... » دانست ( اگر چه به نظر نمي رسد كه خود ِ حافظ به اين معنا به كار برده باشد ! ) :
□ ساقيا جام ِ دمادم ده كه در سير ِ طريق
هر كه عاشق وش نيامد در نفاق افتاده بود
دَمادَم : 2. پياپي ، پي در پي ، دم به دم ، ...
□ روانت را همه جام ِ پياپي
سپاهت را همه فتح ِ دَمادَم
( سنايي . 377 )
□ معشوقه چو زلف ِ خويش بر هم زندم
زخمي كه به جان زند دَمادَم زندم
( ؟ . نزهة المجالس . ش 1073 )
□ بي گريه ام ز عمر دمي كم گذشته است
عمرم همه به اشك ِ دَمادَم گذشته است
( مير شريف ِ هروي . تحفه ي ِ سامي . 305 )
□ به غير از خانه ويران سازي و رخت ِ سرا سوزي
كليم آخر چه حاصل آتشين اشك ِ دَمادَم را
( ديوان ِ كليم . 224 )
بديهي است كه شواهد ِ اين معني ، منحصر به همين چند مورد نيست . آنچه مي توان گفت اين است كه « دَمادَم » به معني ِ « پياپي ، ... » ، در متون ِ كهن ، شواهد ِ معدود دارد . فقراتي كه در لغت نامه آمده ، بعضاً مورد ِ شك است و ممكن است ( همان طور كه پيشتر گفته شد ) در برخي موارد « دُمادُم » باشد .
عبدالحسين ِ نوشين ، در واژه نامك ، تنها معني ِ « لبالب ، ... » را ذكر نموده ، و در پايان مي نويسد : « اين واژه به اين معنا در فرهنگها و فهرست ِ ولف نيامده . » . اين سخن كه « دَمادَم » به معني ِ « لبالب ، ... » در فرهنگ ها نيامده ، كاملاً درست است . ظاهراً لغت نامه نخستين فرهنگي است كه اين معني در آن بازتاب يافته ؛ و آن نيز مستند به يادداشت ِ مؤلّف است . و ، گويا كار ِ ارزنده ي ِ زنده ياد نوشين ، پيش از انتشار ِ لغت نامه انجام يافته بوده است .
عدم ِ ذكر ِ « دَمادَم » به معني ِ « پياپي ، ... » ، در واژه نامك ، بدان معنا ست كه اين واژه با اين معني ، در شاهنامه نيامده است . در لغت نامه ، براي ِ اين معني ، در سر ِ شواهد ، بيتي از فردوسي ديده مي شود :
□ دمادم به ده شب پس ِ يكدگر
همي خواب ديد ، اين شگفتي نگر
همان طور كه پيشتر – ذيل ِ « دُمادُم » - گفته شد ، « دمادم » ِ اين بيت را ( كه به فتح ِ دال خوانده شده ) مي توان [ يا بلكه : بايد ] به ضمّ ِ دال خواند :
دُمادُم به ده شب پس ِ يكدگر
□
و اينك چند مورد كه در آن نمي توان به صراحت حكم كرد كه « دَمادَم » به معني ِ كهن و اصلي ِ خود [= لبالب ، ... ] آمده ، يا به معني ِ متأخّر و احتمالاً مستحدث ِ آن [= پياپي ، ... ] . ( اگر چه ، در برخي از ابيات ِ منقول ِ پيشين نيز اين ترديد وجود دارد ! ) :
□ خواهي كه اساس ِ عمر محكم يابي
يك چند به گيتي دل ِ خرّم يابي
از خوردن ِ مي دمي تو فارغ منشين
تا لذّت ِ عمر را دَمادَم يابي
( خيّام ؟ . برتلس . ش 220 ؛ كريستن سن . ش 119 )
□ تقرير ِ حال ِ دولت ، چندان كه كم كني بِه
زان فتنه ي ِ دمادم ، وآن آفت ِ رمارم [1]
( انوري . فرهنگ ِ وفايي . ذيل ِ: رمارم )
□ چه دهد مرا زمانه ، به كف از چمانه ي ِ غم
به بساط ِ بزم ِ گيتي ، قدح ِ ستم دمادم
( نظامي . ديوان .237 )
□ يك دم ز زمانه گر مسلّم يابي
يا نيم دمي باده دمادم يابي
مگذار كه ضايع شود آن دم ، زنهار
زيرا كه چنان دمي دگر كم يابي
( صدر ِ خجندي . نزهة . ش 240 )
□
در لغت فرس ( چ مجتبايي / صادقي ) و فرهنگ ِ جهانگيري ، هيچ يك از اين دو واژه نيامده . در صحاح الفرس و فرهنگ ِ وفايي ( تن هوي جو ) ، تنها « دَمادَم » آمده ؛ به معني ِ « پياپي و متعاقب » . نيز در اين دو فرهنگ ، « رَمارَم » ذكر شده ، به معني ِ : « دَمادَم » [= پياپي ، ... ] ( صحاح ) ، و : « پيوسته و پياپي و متعاقب ... ، به معني ِ دَمادَم » ( وفايي ) .
و امّا ، در جهانگيري ، ذيل ِ « رمارم » چنين آمده : « اول به معني مقابل و برابر باشد ... دوم به معني گوناگون بود . »
ابيات ِ شاهد ِ جهانگيري همان است كه در صحاح و وفايي آمده ؛ با اين تفاوت كه بيت ِ ناصر ِ خسرو براي ِ معني ِ اوّل و بيت ِ انوري براي ِ معني ِ دوّم آورده شده . و اين پذيرفتني مي نمايد . دو بيت ِ مذكور چنين است :
□ بسيار مگوي هر چه يابي
با خار مدار گل رمارم
( ناصر )
□ تقرير ِ ظل دولت ، چندان كه كم كني بِه
زان فتنه ي ِ دمادم ، زآن آفت ِ رمارم [2]
( انوري )
□
ارائه ي ِ شواهد ِ بيشتر ، بحث را به درازا مي كشد .
براي ِ پايان دادن به اين بخش از يادداشت ، نظر ِ خويش را كه به طور ِ ضمني ابراز كرده ام ، به صراحت چنين خلاصه مي كنم :
در آغاز ، « دُمادُم » داشته ايم ، به معني ِ « پياپي ، پي در پي ، به دنبال ِ هم ، ... » ؛ و « دَمادَم » ، به معني ِ « لبالب ، پُر ، ... » . سپس ( شايد به دليل ِ كمبود ِ نشانه هاي ِ نگارشي در ثبت ِ مصوّت ها – در خطّي كه براي ِ نگارش ِ فارسي ِ نو به كار گرفته شده - ، و نيز گسترش يافتن ِ فارسي ِ دري ، از خراسان ِ بزرگ به ديگر سرزمين هاي ِ ايراني ) اندك اندك ، ميان ِ اين دو واژه در‌هم‌آميزي رخ داده ؛ به اين صورت كه « دُمادُم » ، « دَمادَم » انگاشته و پنداشته شده ، و در نتيجه ، « دَمادَم » را برخي – حتّي از شاعران ِ بزرگ - ، به جا و به معني ِ « دُمادُم » به كار برده اند ؛ و احتمالاً ، - به گونه اي تشديد يابنده - ، « دُمادُم » هاي ِ پيشينيان را هم – آنجا كه محافظ ِ « قافيه » در كار نبوده - « دَمادَم » خوانده اند ! و همراه ِ با اين دگرگوني ِ معنايي و تلفّظي ، « دَمادَم » كه معني ِ « دُمادُم » را به خود گرفته بوده ، معني ِ اصلي و دقيق ِ خود – يعني « لبالب ، پُر ، ... » - را وانهاده و از دست داده است .
در بخش ِ بعد ، پيرامون ِ اين در‌هم‌آميزي و جاي‌گزيني و مسخ و نسخ ، توضيحات ِ بيشتر و روشن‌تري خواهيم داشت . پيش از آن بيفزايم كه : در فرهنگ ِ معين نيز ، « دَمادَم » به معني ِ « پُر ، لب به لب ، ... » از قلم افتاده ؛ و معني ِ « پشت ِ سر ِ هم » ، براي ِ « دَمادَم » از وجه ِ زماني ، و براي « دُمادُم » از وجه ِ مكاني دانسته شده . و اين خود ، برگرفته از نظر و برداشت ِ دهخدا‌ست . ( رك : لغت نامه ، ذيل ِ : دَمادَم و دُمادُم . )
□
□
وجه ِ اشتقاق :
1. دُمادُم ، مركّب است از : دُم + الف ِ ميان‌ وند + دُم .
و « دُم » ، در اين جا ، به معني ِ « دنبال و عقب ِ چيزي ، دنباله ، پشت ، پي ، ... » است . ( رك : لغت نامه )
- در شواهد ِ اين معني ، در لغت نامه ، از اواخر ِ سده ي ِ ششم به اين سو موردي ذكر نشده .
- اين معني ، از فرهنگ ِ معين فوت شده است .
2. دَمادَم ، به معني ِ « پياپي ، ... » ، مركّب است از : دَم + الف ِ ميان وند + دَم . و « دَم » به معني ِ « لحظه ، آن ، ... » است ؛ و اين نياز به توضيح ندارد .
3. دَمادَم ، به معني ِ « لبالب ، ... » ، مركّب است از : دَم + الف ِ ميان وند + دَم . و « دَم » در اين واژه ، معنايي دارد كه قدري ناشناخته مانده است :
« جرعه ي ِ آب و جز آن ( ناظم الاطباء ) . يك دم آب . وهنگ ( لغت اسدي ) . دم آب كه باز خورند ( لغت اسدي ) . يك دم آب . همنگ ( لغت فرس اسدي ، نسخه ي ِ خطّي ِ كتابخانه ي ِ نخجواني ) . جرعه و اندكي از آب ( غياث ) . قورت . غرت . يك آشام . آن اندازه كه به يك نفس بتوان نوشيد ( يادداشت مؤلف ) » [ لغت نامه ]
چند مورد از شواهد ِ لغت نامه:
□ لبي نان خشك و دمي آب سرد
همين بس بود قوت آزاد مرد
( فردوسي )
□ لفت بخورد و كرم ، درد گرفتم شكم
سُر بكشيدم دو دم ، مست شدم ناگهان [3]
( لبيبي )
□ يك نان به دو روز اگر شود حاصل ِ مرد
وز كوزه شكسته اي دمي آبي سرد
( منسوب به خيّام )
□ به خدمت ميان بست و بازو گشاد
سگ ِ ناتوان را دمي آب داد
( بوستان )
و چند شاهد ِ ديگر :
□ دمي آب ِ سرد از پي ِ بد سگال
بِه از عمر ِ هفتاد و هشتاد سال
( فردوسي . امثال و حكم )
□ تا بي ادبي همي تواني كرد
خون ِ علما به دم بياشامي [4]
( ناصر ِ خسرو . ق 18 )
□ از باده شود تكبّر از سر ها كم
وز باده شود گشاده بند ِ محكم
ابليس اگر ز باده خوردي يك دم
كردي دو هزار سجده پيش ِ آدم
( خيّام [ ! ] . برتلس . ش 24 )
□ به يك دم زهد ِ سي ساله به يك دم باده بفروشم
اگر در باده اندازد رخت عكس ِ تجلّي را
( عطّار . ديوان . 2 )
□ گل پيشه ي باد دستي آغاز نهاد
بلبل ره ِ گل پرستي آغاز نهاد
از ساغر ِ گل ، بلبل ِ بد مست دمي
ناخورده هنوز ، مستي آغاز نهاد
( ؟ . نزهة . ش 586 )
□ باقي دو سه دم كه هست ساقي
در ده مدد ِ حيات ِ باقي
( عراقي . تذكره ي ِ ميخانه . 55 )
□
از تأمّل در ابياتي كه گذشت ، - و نيز ابيات ِ شاهد ِ « دَمادَم » ، به معني ِ « لبالب ، ... » - به اين برداشت رسيده ام كه در معني ِ مذكور براي ِ « دَم » ، « ظرف » نيز در نظر است ؛ و نه صرفاً « مقداري از آشاميدني كه بتوان به يك نفس واخورد » . احتمالاً وقتي مي گفته اند : « يك دم ، يا : دمي شراب » ، مقصود پياله يا جامي شراب بوده كه پُر و لب به لب نبوده باشد ؛ قدري شراب در آن باشد . و چون پياله يا جام ِ پُر و لبالب در نظر بوده ، نام ِ ظرف – يا به عبارتي : نام ِ نوع ِ ظرف – نيز ذكر مي شده : جام ِ دَمادَم ، رطل ِ دَمادَم ، قدح ِ دَمادَم .
چنان به نظر مي رسد كه نخست اين معني مهجور گشته و دچار ِ ناشناخت شده ؛ و اين ، اندك اندك ، باعث ِ نسخ ِ معني ِ اصلي و كهن ِ « دَمادَم » - يعني « لبالب » - گشته است . يا چنين بگوييم : از يك سو اين معني متروك و فراموش مي شده ، و از سوي ِ ديگر – چنان كه پيشتر گفتيم – به علّت ِ نارسايي و كاستي در دستگاه ِ خطّ ِ فارسي ( و نيز گسترش ِ فارسي ِ دري ، از خراسان به ديگر سرزمين ها ) ، « دُمادُم » هايي كه در موضع ِ قافيه نبوده ، « دَمادَم » تلفّظ شده ؛ و اندك اندك « دُمادُم » به كنار رفته ، و « دَمادَم » كه معني ِ اصلي ِ خود را وا مي نهاده ، به جاي ِ آن نشسته است .
از آنجا كه خطّ ِ پهلوي نيز فاقد ِ نشانه براي ِ مصوّت ها ست ، مي توان گمان برد كه در هم آميزي ِ « دُمادُم » و « دَمادَم » در پهلوي نيز بي زمينه نبوده ؛ و اين البتّه در صورتي است كه در زبان يا گويش ِ پهلوي ، اين دو واژه بوده باشد . ( در فرهنگ كوچك زبان پهلوي هيچ يك ديده نمي شود . واژه نامه ي ِ كارنامه ي اردشير پاپكان را هم پاليدم ، نبود ! بديهي است كه با اين مراجعه ي ِ ناچيز و محدود ، نمي توان به چيزي رسيد . ) امّا از آنجا كه مثلاً در شاهنامه ، هر يك از اين دو واژه ، به وجه ِ كاملاً درست به كار رفته و از « دَمادَم » با معني ِ « پياپي ، ... » نشاني نيست ( - به استناد ِ واژه نامك ) ، وقوع ِ اين در هم آميزي ، به فارسي ِ به اصطلاح نو محدود و منحصر مي گردد . و صد البتّه ، رسيدن به نتيجه و نظر ِ نهايي و كاملاً مطمئن ، مستلزم ِ پژوهش ِ دقيق تر و ديدن ِ منابع ِ بيشتر مي باشد . [5]
□
□
احتمال ِ آن هست كه معني ِ « لحظه ، آن ، ... » براي ِ « دَم » ، مجازي بوده باشد : « دَم » براي ِ « جامي نه پُر از آشاميدني » به كار مي رفته ، و سپس توسّع يافته و مجازاً براي ِ « لحظه اي از زمان » نيز كاربرد يافته است : دمي / پياله اي از بحر ِ بي كرانه ي ِ زمان !
نيز ممكن است كه چنين نباشد و معني ِ « مقداري از آشاميدني كه به يك نفس بتوان واخورد » در اصل از « دَم » - به معني ِ« نفس » - گرفته شده باشد . همچنان كه معني ِ « لحظه ، آن ، ... » نيز ممكن است مستقيماً از همين معني برآمده باشد .
□
آنچه اين حدس و گمان ها را موجب مي شود همين در هم آميختگي و ابهام و چند معنايي است .
براي ِ اين يادداشت – در بخش ِ « دَمادَم » و معاني ِ دوگانه ي ِ آن - ، شواهدي بيش از آنچه آمد ، از متون ِ كهن بدر نوشته بودم ، امّا حين ِ نگارش متوجّه شدم كه در برخي از ابيات و عبارات ، نمي توان به قطع و يقين دانست كه « دَم » ، و نيز « دَمادَم » ، به كدام يك از معاني ِ خود به كار رفته است . پيش از اين چند مورد نقل شد ؛ اينك چند مورد ِ ديگر :
□ دردي عشقش به يك دم مست كرد
در خروش آمد كه اي دل الحذر
( عطّار . 325 )
□ خيز و به وقت گل دمي باده بده كه عمر شد
چند خوري غم جهان ، شادي انجمن نگر
( همان . 330 )
□ تا ابدش نام و نشان از دو جهان بريده شد
هر كه دمي جلاب خورد از قدح جلال تو
( همان . 559 )
□
اكنون كه بحث چنين به درازا كشيده و كار از « پوزش خواهي از خواننده » درگذشته ، چند مورد و نكته ي ِ ديگر را يادآور شده و مجلس را بر مي شكنيم !
1. زنده ياد استاد ذبيح الله صفا ، در بيت ِ زير ، از عبدالواسع ِ جَبَلي ، « دمادم » را به ضمّ ِ دال مشكول نموده . ( اين احتمال نيز هست كه اِعمال ِ شكل از اصل ِ نسخه يا نسخ ِ ديوان باشد .[6] )
□ مستم مكن امشب به قدحهاي دُمادُم
زيرا كه من از خُوشي آواز تو مستم
( ديوان ِ عبدالواسع . 561 )
به گُمان ِ نگارنده ، در اين جا ، « دَمادَم » - به معني ِ « لبالب ، پُر ، ... » - در كار است .
2. بيت ِ زير نيز شاهد ِ مطمئنّي است براي ِ « دُمادُم » . ( با توجّه به شكل ِ قطره هاي ِ باران ، به هنگام ِ فرود آمدن ؛ كه هر قطره دُمي در بالا دارد ! )
□ بلا و محنت و اندوه و رنج و محنت و غم
دمادمند به من بر چو قطره هاي مطر
( مسعود ِ سعد . ديوان . 157 )
( اگرچه در بحث ِ حاضر فرقي نمي كند ، « محنت » اولّي احتمالاً « زحمت » يا واژه ي ِ ديگري از اين گونه بوده . )
3. در كتاب ِ هدايه المتعلّمين في الطّب ، مصحَّح ِ دكتر جلال متيني ( بر اساس ِ نسخه ي ِ مورَّخ ِ 478 هـ . ق ، مضبوط در كتابخانه ي ِ بادليان ِ اكسفورد ، و مقابله با دو نسخه ي ِ كهن ِ ديگر ) ، بنا به « فهرست لغات و تركيبات » ، حدّاقل 27 بار « دمادم » به معني ِ « پياپي ، پي در پي ، ... » به كار رفته . در نسخه ي ِ اساس ، كه نسخه اي است مشكول ( يا نيمه مشكول ) و از نسخ ِ بسيار ارزشمند ِ نگاشته هاي ِ فارسي به شمار مي رود ، واژه به ضمّ ِ دال ضبط شده . آن گونه كه از مقدّمه ي ِ مصحّح ( ص پنجاه و شش ) بر مي آيد ، موارد ِ مشكول ِ اين واژه منحصر است به دو مورد ِِ صفحات ِ 760 و 764 ؛ امّا اين امكان هست كه موارد منحصر به اين دو فقره نباشد ، و دو فقره ي ِ مزبور از وجه ِ نمونه ذكر شده ، و مصحّح از يادآوري ِ اين نكته غفلت نموده باشد . مشاهده ي ِ موارد در متن ، اين حدس را تأييد مي كند ؛ چرا كه تقريباً بيشترينه ي ِ موارد به هر دو و يا به يك ضمّه مشكول شده است .
ضمناً ، آقاي ِ دكتر متيني « دُمادُم » را نه واژه اي مستقل و اصيل ، بلكه تلفّظي متفاوت از « دَمادَم » [ كه در فارسي ِ امروز ، و – چنان كه در اين يادداشت گذشت – از چند سده پيش ، به جا و به معني ِ « دُمادُم » به كار مي رود ] دانسته اند ؛ و اين كاملاً نادرست است .
4. براي ِ معني ِ « از پس ِ هم ، پي در پي ، ... » در فارسي ِ كهن ، واژه ي ِ « پياپي » نيز به كار مي رفته . در لغت نامه ، يك شاهد از شاهنامه است و ساير ِ شواهد از آثار ِ سده هاي ِ 6 و 7 . و اين مي تواند ( اگر چه نه به قطعيّت ) حاكي از آن باشد كه اين واژه در آثار ِ متقدّمان كمتر به كار رفته است . احتمال دارد كه افزايش و گسترش ِ كاربرد ِ اين واژه ، با منسوخ يا گم و فراموش شدن ِ « دُمادُم » نيز پيوستگي و ربط داشته باشد .
و باز – به گمان ِ نگارنده - ، آنجا كه واژه ِ « پياپي » در زمينه ي ِ مرتبط با « باده گساري » مي آيد ، با « دَمادَم » ربط پيدا مي كند ؛ « دَمادَم » ي كه از معني ِ اصلي ِ خود [= لبالب ، ... ] بگشته و معني ِ « پي در پي ، ... » به خود گرفته است :
□ جايي كه مي لعل پياپي گردد
طبعم همه گرد طرب و مي گردد
( كمال اسماعيل . نزهة . ش 421 )
□ چو كمتر مي شود از عمر هر روز
مَيَم هر دم پياپي بيشتر ده
به خون آغشته ام از پاي تا سر
به جان تو كه جامم تا به سر ده
( عطّار . 581 )
چنان بر مي آيد كه ذهن ِ هر دو سراينده ي ِ بزرگ ، متأثّر از « جام ِ دَمادَم » بوده ، و « دَمادَم » ِ آن را نه به معني ِ اصلي و كهن ِ آن ، كه به معني ِ « پي در پي ، ... » گرفته اند !
در اين باره ، توجّه به دو نكته ضروري است :
1. بيرون ْشد ِ انسان ِ ايراني از اعتدال ِ در باده نوشي . ( كه قطعاً با « تحريم ِ مي » ربط دارد . )
2. تبديل ِ « مي ِ حقيقي ِ انگوري » به « مي ِ مجازي ِ وحدت » [7] ، باعث شده كه « جام ِ پياپي » در كار آيد ( و اين منحصر به شاعران ِ رسماً عارف و صوفي نيست ! ) ؛ و گر نه مي ِ حقيقي را نمي توان « پي در پي » خورد !
مورد ِ بسيار جالب :
□ در سر دارم ز مي پريشاني ها
با قند لب تو شكر افشاني ها
اي ساقي پنهان چو پياپي كردي
رسوا شود اين دم همه پنهاني ها
( مولانا . ديوان كبير . ج 8 . ص 11 . ش 62 )
هم خود ِ مصرع ِ سوّم ، و هم « دَم » در مصرع ِ چهارم – و نيز « رسوا شدن » ، كه عملي يك باره و يك كاسه است - ، فرياد مي كند كه به جاي ِ « پياپي » ، « دَمادَم » بوده ، يا بايد باشد ؛ به معني ِ اصلي ِ كهن ِ آن : لبالب ، پُر ، لبريز .
: اي ساقي ِ پنهان ، چون اين بار جامم را دَمادَم [= لبريز ، پر ] كردي ، اين دم [= اين لحظه ] همه ي ِ پنهاني ها آشكار و رسوا مي شود / خواهد شد .
( واژه ي ِ « دَم » ، از نظر ِ صوري / لفظي « دَمادَم » - به معني ِ اصلي ِ كهن ِ آن – را به ذهن مي آوَرَد ، و به حيث ِ معنايي « دَمادَم » به معني ِ متأخّر ِ آن را : پي در پي ، پياپي ، ... )
5 . براي ِ معني ِ « پي در پي ، ... ، لحظه به لحظه » ، تركيبات ِ « دَم دَم » و « دم به دم » نيز به كار رفته :
□ در مهر و وفايت آزمودم دم دم
( سنايي . 1155 )
□ دم دم ز دو چشمم آب مي گردد كم
خوش خوش به دلم قرار مي آيد باز
( ؟ . نزهة . ش 2306 )
□ عاشقانت را به مستي دم به دم
خرقه ي هستي ز سر بر مي‌كشي
( عطّار . 645 )
6 . در اين بيت ِ عطّار ، « دم به دم » مي تواند به هر يك از دو معني ِ « دَمادَم » باشد :
□ ساغر دل اندر آن دم ، دم به دم
پر همي كرد از خم خون جگر
7 . براي ِ معني ِ « لبريز ، لب به لب ، ... » ، « مالامال » نيز به كار رفته :
□ زان باده كه جان عقل ازو يافت كمال
پيش آور جانا قدحي مالامال
مستم كن و گو حرام باشد نه حلال
تا نيست شوم كه هستي ام هست وبال
( احمد ِ غزّالي . نزهة . ش 228 )
8 . با توجّه به معني ِ « دَم » (= جام و پياله ي ِ نه پُر ) ، احتمال ِ آن هست كه در اصطلاح ِ مشهور و مثل گونه ي ِ « دمي به خمره زدن » ، « دم » به فتح بوده باشد .
( چون اين فقره در فرهنگ معين نيامده ، از لغت نامه و امثال و حكم نقل مي كنم كه خواننده بي نياز باشد : « دم به خم يا خمره زدن ؛ به مزاح ، شراب خوردن . باده گساري كردن . [ يادداشت مؤلف ] » / « دمي به خم ، دمي به خمره زدن – در نهان مسكري كم نوشيدن » .
در هيچ يك از اين دو مأخذ ، شعري يا عبارتي به شاهد نيامده . سر دستي ، به جهانگيري ج3 ، غياث اللغات ، چراغ هدايت ، فرهنگ نوادر لغات ديوان كبير ، فرهنگ اشعار صائب ، و فهرست ِ واژگان و تركيبات ِ چند متن ِ ديگر - مقالات شمس ، ديوان ِ انوري ، مرزبان نامه ، نفحات الانس ، ... – نگاه كردم ، نبود . احتمال ِ آن هست كه متأخّر باشد . )
اگر به ضمّ باشد ، قطعاً مي بايست قصّه اي در پس ِ پشت داشته باشد ، وگر نه آدمي – يا جانور ِ ديگر – از « دُم » مست نمي شود . اصطلاح ِ « كون مستي » داريم كه چيز ِ ديگري است . ماجراي ِ « تنقيه ، و از كونْ سو عربده كردن » هم كه عبيد آورده ، چيز ِ ديگري است . در حكايتي ديگر عبيد مي گويد : « مولانا عضد الدّين نائبي داشت . در سفري با مولانا همراه بود . در راه باز استاده پاره اي شراب بخورد ... » و اين « پاره اي شراب بخوردن » همان معناي ِ « دمي به خمره زدن » را دارد .
به وجهي ديگر نيز مي تواند « دَم » بوده باشد ، و آن اين كه « دَم » را به معني ِ « دهان » بگيريم ؛ اگر چه بعيد مي نمايد ، چون سر ِ آدمي به آساني در خمره نمي شود ! ( در گويش ِ طبس ، « پوز ِ وَر اَو زِدَن » [= پوزي بر آب زدن ] ، كنايه از « دزدكي جرعه اي چند آب نوشيدن » كاربرد دارد كه البتّه از مستعملات ِ ماه ِ روزه است ! )
...
با اين همه ، اگر هم در اصل در اين مثل گونه « دم » به فتح بوده ، ذوق ِ فارسي بسيار خوب و ظريف عمل كرده كه آن را تبديل به « دُم » نموده است !

1381
مهدي سهرابي





مشخّصات ِ منابع و مراجع :
امثال و حكم . علي اكبر دهخدا . انتشارات امير كبير . هفتم ، 1370 .
تحفه ي سامي ( تذكره ) . سام ميرزا صفوي . تصحيح ركن الدّين همايون فرّخ . انتشارات علمي . بي تاريخ .
تذكره ي ميخانه . ميرزا عبدالنّبي فخر الزّماني . تصحيح احمد گلچين معاني .
چراغ هدايت . سراج الدّين علي خان اكبر آبادي . ضميمه ي ( بخش دوّم ِ) غياث اللغات . به كوشش ِ منصور ثروت . انتشارات ِ امير كبير . اوّل . 1363 .
ديوان انوري . به كوشش ِ سعيد نفيسي .
ديوان انوري . تصحيح مدرّس رضوي . انتشارات علمي و فرهنگي .
ديوان حافظ .
ديوان سنايي . تصحيح مدرّس رضوي . انتشارات كتابخانه ي سنايي .
ديوان عبدالواسع جبلي . تصحيح ذبيح الله صفا . انتشارات امير كبير .
ديوان عطّار . تصحيح تقي تفضّلي .
ديوان كبير مولانا ( غزليّات شمس ) . تصحيح فروزانفر . انتشارات امير كبير .
ديوان كليم كاشاني ( همداني ) . تصحيح محمّد قهرمان .
ديوان مسعود سعد سلمان . تصحيح رشيد ياسمي . انتشارات امير كبير .
ديوان منوچهري دامغاني . تصحيح دبير سياقي . انتشارات زوار .
ديوان ناصر خسرو . تصحيح مجتبي مينوي – مهدي محقّق . انتشارات دانشگاه تهران .
ديوان نظامي ( قصايد و غزليّات ) . به كوشش سعيد نفيسي .
رباعيّات خيّام . تصحيح برتلس . فرهنگستان علوم اتّحاد شوروي . 1957 .
رباعيّات خيّام ( بررسي انتقادي ... ) . كريستن سن . ترجمه ي فريدون بدره اي . انتشارات توس . اوّل . 1374 .
سخنان پيرهرات . خواجه عبدالله انصاري . به كوشش محمد جواد شريعت . شركت سهامي كتابهاي جيبي .
شاعران بي ديوان ( شرح احوال و اشعار ... در قرن هاي 3- 4- 5 هـ . ق . ) تصحيح محمود مدبري . ا نتشارات پانوس ، اوّل ، 1370 .
شاهنامه . ژول مول . افستِ انتشارات اميركبير ( 7 جلد + 1 جلد مقدمه ) .
صحاح الفرس . محمد بن هندوشاه نخجوا ني . تصحيح عبدا لعلي طاعتي . بنگاه ترجمه و نشر كتاب .

[1] در متن ِ فرهنگ ِ وفايي ، ويراسته ي ِ خانم تن هوي جو ، به جاي ِ « دولت » ، « دوست » آمده . در دو نسخه ي ِ فرهنگ – همچنان كه در ديوان ِ انوري - « دولت » بوده و ويراستار ( مصحّح ) محترم وجه ِ محرّف ِ « دوست » را – كه ايراد ِ وزن و معني پديد مي آورد – از يك نسخه ( دانشگاه تهران ) به متن آورده اند .
در چاپ ِ مصحّح ِ ايشان از اين فرهنگ ، - كه بر اساس ِ دست نوشته هاي ِ چيني انجام گرفته و ارزش ِ ويژه دارد - مختصر ايرادهايي از اين گونه ، و نيز مواردي ترك ِ روش ، ديده مي شود . فضولي كردم ، با اين اميد كه در چاپ هاي ِ بعدي ، امثال ِ اين ايرادهاي ِ مختصر و ناچيز رفع گردد ؛ وگرنه من پرستنده و خاك ِ كساني ام كه به فرهنگ ِ اين سرزمين ياري مي رسانند ؛ به ويژه اگر ايراني و مديون ِ اين آب و خاك نبوده باشند .
[2] 1. در ديوان ِ انوري ، چاپ ِ نفيسي ، « تقرير ذُلّ ِ دولت ... / زان فتنه ي ِ دمادم ، زان آفت ِ دمادم » آمده . در اين صورت ، مي توان اوّلي را به ضمّ خواند ، و دوّمي را كه به فتح است ، به معني ِ« پُر ، ...» دانست . – اين احتمال نيز هست كه اوّلي « دُمادُم » باشد ، و دوّمي « دَمادَم » ، و هر دو به يك معني : « پياپي ، ... » .
2. در صحاح الفرس ، بيت ِ ناصر ِ خسرو به نام ِ انوري ، و به صورت ِ مغلوط آمده است .
3. « ظل » ، ظاهراً اشتباه ِ كتابت ِ سماعي (= املاء و تحرير ) است ، به جاي ِ « ذُل » . – در چاپ ِ مدرّس ِ رضوي ، « حال » آمده ؛ بدون ِ نسخه بدل . و « ظل » مي تواند مسخ ِ نگارشي ِ « حال » نيز باشد !
[3] در متن ِ لغت نامه ، « گفت بخوردم كرم ، ... » آمده . نگارنده ، اين وجه را كه از تصحيح ِ قياسي ِ صورت هاي ِ نادرست ِ « لفت بخوردم و كرم ... » ( وفايي ) و « لفت بخوردم بگرم ... » ( صحاح ) حاصل شده ، نادرست مي دانم . وجه ِ صحيح ، همين « لِفت بخورد و كَرَم ... » است – كه از حاشيه ي ِ لغت نامه [ بي مأخذ ] و شاعران ِ بي ديوان [ ص 487 ، مأخوذ از : لغت فرس ، چاپ ِ دبير سياقي ] برگرفته ام - .
اين وجه ، در موضع ِ « بخورد » ، دچار ِ كاستي ِ نحوي مي نمايد . بايد گفت كه : شناسه ي ِ فعل ، به قرينه ي ِ افعال ِ بعدي ( : گرفتم ، بكشيدم ، شدم ) ، و يا به احتمال ِ قوي – قريب به يقين – به قرينه ي ِ فعلي در بيت ِ پيشين ( كه متأسّفانه به جا نمانده ) حذف شده است . ( حذف ِ شناسه ي ِ فعل ، به قرينه ي ِ فعل ِ پيشين ، در فارسي ِ كهن موردي كاملاً عادي است . در گويش– يا فارسي ِ گونه ي- طبس ِ گيلكي ، تا به امروز باقي مانده . )
نكته ي ِ جالب آن كه ، در جلد ِ 13 ص 19620 ، ذيل ِ لبيبي ، « لفت بخوردم بگرم » آمده ، و در حاشيه مي خوانيم : « ظ : لفت بخورد ( يعني بخوردم ) و كرم ( كرم يعني كلم ) . »
در چرايي ِ اين دوگانگي بحث نمي كنم ، كه وارد ِ مقوله ي ِ « نقد ِ لغت نامه ، و دفاع از شخصيّت و حيثيّت ِ علمي – ادبي ِ دهخدا » خواهيم شد ؛ و اين ، بي اغراق هفت من كاغذ مي بَرَد . پس در مي گذرم . افسوس ! يك كار ِ ما وارونه مردم به قاعده ي ِ درست پيش نمي رود .
بابت ِ اين همه خروج از روش و قاعده ، از خواننده پوزش مي خواهم ؛ كه باعث ِ آن ، عصبيّتي است بي اختيار .
[4] در لغت نامه ، به شاهد ِ « به دم آشاميدن » آمده . [= با نفس به دهان در كشيدن ، هورت كشيدن ( يادداشت مؤلف ) ]

[5] اين لحظه [ بامداد 8 / 2 / 84 ] واژه نامه ي ِ « ارداويراف نامه » - چاپ ِ دكتر عفيفي – را هم چشم گردان كردم ، نبود !

[6] اينجا ، ناچارم باز ترك ِ روش كرده و حاشيه اي بزنم ؛ در اشاره به موضوعي بسيار مهم ، و البتّه بسيار بديهي ، در امر ِ تصحيح ِ متون – كه متأسّفانه موردي از رعايت ِ آن نديده ام ؛ و آن اين است كه : مصحّح ، به ويژه در متون ِ تا سده ي ِ 8 ، بايد ميان ِ اِعمال ِ شكل و نشانه گذاري هاي ِ خود ، با آن چه از نسخه ي ِ اساس ِ اوست ، تمايز ايجاد كند ، تا پژوهنده ي ِ زبان بتواند بي نياز از مراجعه به اصل يا عكس ِ نسخ ِ خطّي ، بر تلفّظ ِ واژه ها در ادوار ِ مختلف تأمّل نمايد . و اين به چند گونه امكان پذير است :
الف ) اگر نسخه ي ِ اساس ِ او ، مشكول يا نيمه مشكول است ، كليّه ي ِ موارد را به عينه و با دقّت ِ تمام انعكاس دهد ، و از خود به هيچ وجه چيزي نيفزايد ؛ ولو به اندازه ي ِ يك ضمّه يا فتحه .
ب ) موارد ِ نسخه ، و موارد ِ خود را ، با ايجاد ِ تفاوتي در ميزان ِ رنگ ، يا هر تمهيد ِ ديگر ، از هم متمايز گرداند . ( اگر چه اين راه ِ چندان مناسبي نيست و ممكن است صورت ِ ظاهر ِ متن را زشت جلوه دهد . )
پ ) در متن به گونه ي ِ عادي عمل نموده ، و فرقي ميان ِ نشانه گذاري هاي ِ خود با آن چه از اصل ِ نسخه است قائل نشود ، امّا در بخشي ويژه در پايان ِ كتاب ، همه ي ِ موارد ِ مشكول ِ نسخه ي ِ اساس ( و در صورت ِ لزوم ساير ِ نسخه ها ) را گزارش كند .
[7] من بر عكس ِ همه كه مي ِ انگوري را « مجازي » شمرده اند ، آن را « مي ِ حقيقي » مي دانم ، و مي ِ ياوه اي را كه زهّاد ِ عرفا از آن دم زده اند ، « مي ِ مجازي » مي شمرم ؛ همچنان كه در مورد ِ عشق : عشق ِ انسان به انسان را « حقيقي » ، و عشق ِ موهوم ِ عرفان را « عشق ِ مجازي » مي دانم !

براي فايل ِ جداگانه ي ِ اين نوشته كليك كنيد .

يك واژه ي ِ منسوخ ، و بحثي در چند و چون ِ نسخ ِ آن

در پارسي ِ كهن ، واژه اي داشته ايم با سه معني . و اين واژه خود دو صورت ِ اصلي داشته ، و به چند وجه ِ ديگر نيز مي آمده است :
خويش ْ كام / خود ْ كام
و :
خويش ْ كامه / خود ْ كامه
اگر چه اين وجوه ِ چندگانه را نمي توان دقيقاً و در همه ي ِ موارد يكي دانست . گويا گهگاه تفاوت ِ مختصري – ولو در لحن – ايجاد مي كرده است .

از معاني ِ سه گانه ، يكي ظاهراً تا سده ي ِ پنجم بيشتر دوام نيافته ؛ و معني ِ ديگر ، گويا ، جز در شرح ِ اخبار ِ گذشته ي ِ پيش از تازيان به كار نيامده ؛ امّا معني ِ سوّم ، كمابيش ، تا به روزگار ِ ما باقي مانده است :
1. به كام و مراد ِ خويش برآمده ، به كام ِ خويش زندگي كننده ، كام ْ روا ، ...
2. شهردار ، شهربان ، مرزبان ِ مستقل ، ... [ رك : واژه نامك ]
3. خود ْ راي ، مستبد ، ...
□
بررسي ِ اين معاني :
1. اگر « مقدّمه ي ِ شاهنامه ي ِ ابومنصوري » [ مشهور به « مقدمه ي قديم ِ شاهنامه » ، كه در پيشانه ي ِ برخي نسخ ِ كهن ِ شاهنامه ي ِ فردوسي ، از گزند ِ روزگار مصون مانده ، و توسّط ِ نمونه ي ِ دانشمند ِ ايراني : جاودان ْ ياد قزويني ، تصحيح شده ] كهن ترين اثر ِ منثور ِ بازمانده ي ِ فارسي ِ دري [ يا « فارسي ِ نو » ، در اصطلاح ِ نه درست ِ ايران شناسان و زبان شناساني كه در اين زمينه ها كار مي كنند ] بوده باشد ، اين نوشته كهن ترين جايي از آثار ِ فارسي ِ دري خواهد بود كه واژه ي ِ مزبور – به صورت ِ « خويش ْ كام » - به معني ِ نخست ِ خود ، در آن آمده است .
در اين اثر ِ بسيار ارزنده ، در باره ي ِ ابومنصور محمّد بن عبدالرّزاق ِ طوسي ( « از اعيان ِ معاريف ِ دولت ِ سامانيان ... كه ابتدا حاكم ِ طوس و نيشابور بوده و سپس در سنه ي ِ 349 و 350 دو مرتبه به سپهسالاري ِ كلّ ِ ولايات ِ خراسان كه از اعظم مناصب ِ دولت ِ سامانيّه بوده ، نائل گرديده و بالاخره در سنه ي ِ 351 مسموم و مقتول شده . » [1] و شاهنامه ي ِ نثر ِ مشهور به « شاهنامه ي ِ ابومنصوري » به فرمان ِ وي ، و به همّت ِ دستور ِ دانشور ِ وي : ابومنصور ِ معمّري ، و به ياري ِ دانايان ِ روزگار ، در سال ِ 346 سامان ِ تأليف يافته [2] ) آمده است :
« امير ابومنصور ِ عبدالرزاق مردي بود با فر و خويش كام بود و با هنر و بزرگ منش بود اندر كامروايي و با دستگاهي تمام از پادشاهي و ساز مهتران و انديشه ي ِ بلند داشت و نژادي بزرگ داشت بگوهر و از تخم اسپهبذان ايران بود ... » ( بيست مقاله ي ِ قزويني ، ج 2 ، ص 19 – 18 )
مقدّمه ي ِ مزبور ، در گنجينه ي سخن تأليف ِ ارزنده ي ِ دكتر ذبيح الله صفا نيز نقل شده ( ج 1 ، ص 165 – 159 ) و در آنجا ، براي ِ « خويش كام » معني ِ « خودكام و خودكامه ، خود راي » ذكر شده است .
اين كاملاً نادرست است ، و در بر دارنده ي ِ اهانتي است بزرگ به مردي چون ابومنصور ِ عبدالرّزاق ، كه فردوسي در باره ي ِ او ، و راي و انديشه ي ِ ايران پرستانه ي ِ او ، چنين مي گويد :
[ يكي نامه بُد از گَه ِ باستان
فراوان بدو اندرون داستان
پراگنده در دست ِ هر موبدي
ازو بهره اي برده هر بخردي ]
يكي پهلوان بود دهقان نژاد
دلير و بزرگ و خردمند و راد
پژوهنده ي ِ روزگار ِ نخست
گذشته سخن ها همه باز جُست
ز هر كشوري موبدي سالخورد
بياورد و اين نامه را گرد كرد
بپرسيدشان از نژاد ِ كيان
وزآن نامداران ِ فرّخ گوان
كه گيتي به آغاز چون داشتند
كه ايدون به ما خوار بگذاشتند
چگونه سرآمد به نيك اختري
بر ايشان همه روز ِ كند آوري
( گفتار اندر فراهم آوردن ِ شاهنامه )
عجيب است كه در كتاب ِ گرانقدر ِ حماسه سرايي در ايران [ آنجا كه در باب ِ ابومنصور سخن رفته ، و همين ابيات ِ شاهنامه نيز نقل شده ؛ الا دو بيت ِ بسيار مهمّ ِ آخر كه متأسّفانه حذف گرديده ] نيز وي از « امرا و امارت جويان ِ آن روزگار » خوانده شده . ( ص 100 . همچنين بنگريد به ص 195 ، كه گمان ِ « جعل ِ نامه ي ِ رستم ِ فرّخزاد » به « عمّال ِ او » برده شده است ! ) .
يك « امارت جو » هرگز چنان انديشه ي ِ بلندي نمي داشته ، و كاري چنان سترگ و اساسي پي نمي افگنده ؛ كاري كه شاهنامه ي ِ فردوسي بر آن بنياد يافته است .
نيز ، گفته شده : « ابومنصور ... نسب ِ خويش را بشاهان قديم ميرسانده و اين عمل او مانند عمل بسياري از امراي ِ نسب ساز آن روزگار مورد تقبيح ِ ابوريحان واقع گشته است . » ( ص 101 )
در اين سخن ، كاري به ابومنصور ِ عبدالرّزاق نسبت داده شده ، و حرفي به ابوريحان ِ بيروني ؛ در حالي كه ابومنصور چنان نكرده ، و ابوريحان نيز هرگز چنين نگفته است !
سخن ِ ابوريحان را با هم مي خوانيم :
« كما فُعِلَ لِاِبْنِ عَبْدِالرّزاقِ الطّوسي مِن افتعال نَسَب له في الشاهنامه – يَنْتَمِي به – الي مِنُوشجِهْرَ ؛ و كما فُعِلَ لِآل بُوَيْهِ . » ( الاثار الباقيه . اذكائي . ص 45 )
: « چنانكه براي [ ابن ] عبدالرّزاق طوسي در شاهنامه نسبي ساخته اند و او را به منوشچهر نسبت داده اند و چنانكه براي آل بويه ساخته اند . » ( ترجمه ي فارسي دانا سرشت . ص 61 )
چنان كه ملاحظه مي شود ( و از عبارات ِ پيشين ِ او بهتر روشن مي گردد ) ابوريحان نسب سازي را به دوست داران و پيروان [= الاوليا و المتشيّعين ] نسبت داده . و اصلاً اعتراض و انتقاد ِ او ، به رفتار ِ نادرست ِ پيروان است و نسب سازي ِ محبّانه ي ِ ايشان ؛ يا دشمنان [= الاعادي ] و طعن ِ ايشان در نسب ِ اشخاص . [3]
□
بنده ميان ِ آن برداشت ِ نادرست از واژه ي ِ « خويش كام » ، و اين كم مهري نسبت به امير ابومنصور ِ عبدالرّزاق ِ طوسي ، رابطه اي مي بينم : وقتي چنان پنداشته شود كه دستور ِ ابومنصور ِ عبدالرّزاق ( يعني ابومنصور ِ معمّري ) وي را « خودكام و خودكامه و خود راي » يعني « مستبد و جبّار » معرّفي كرده ( آن هم در مقدّمه ي ِ كتابي كه به فرمان ِ شخص ِ ابومنصور ِ عبدالرّزاق ترتيب يافته ! ) ، به طور ِ طبيعي ، صفت ِ « امارت جويي » ، [ گمان ِ « جعل ِ نامه ي ِ رستم ِ فرّخزاد » ] ، و اتّهام ِ « نسب سازي » نيز به ذهن متبادر مي گردد . [4]
مي توان نتيجه گرفت كه : كلمات مهمّ اند ؛ بسيار مهم !
□□
اينك چند شاهد ِ ديگر ، براي ِ معني ِ نخست :
□ پسر بُد مر او را يكي خويشكام
پدر كرده بوديش گرشاسپ نام
( شاهنامه . ژول مول . 1 / 221 ) ( لغت نامه )
□ به شاهي و به خوبي كامكاري
چو رامين دوستي خودكام داري
( ويس و رامين . لغت نامه )
□ هميشه سرخ روي و خويش كامم
سيه اسپم چنين و زرد نامم
( ويس . ص 57 / بخش 16 ، بيت ِ 7 )
□ بُدم من نيز روزي چون تو خودكام
ميان خويش و پيوند و دلارام
( ويس . ص 290 / بخش 84 ، بيت ِ 96 )
□ اگر چه شاه و خودكام است ويرو
فرشته نيست پرورده به مبنو
( ويس . ص 107 / بخش 41 ، بيت 65 )
در بيت ِ اخير ممكن است معناي ِ دوّم ( ¯ ) در نظر بوده باشد .

2. ع. نوشين در واژه نامك ، ذيل ِ « خودكام = خودكامه » ، نخست معني ِ « خود سر ، خود راي » را ذكر كرده و سپس معني ِ « شهردار ، شهربان ، مرزبان ِ مستقل » . و در توضيح ِ اين معني مي نويسد : « در بسيار جاي شاهنامه شهرداراني كه در سرزمين خود اداره ي كارهاي كشوري به دست آنها بود و به استقلال و به صلاحديد خود كارهاي مرز خود را اداره مي كردند " خودكام و خودكامه " ناميده شده اند . چنانكه زال و رستم در سيستان خودكام بودند ولي در لشكركشيها و رزم با دشمن به پادشاه ياري مي رساندند و به فرمان او بودند . »
با اين بيت ِ شاهد :
□ به هر نامداري و خودكامه اي
نبشتند بر پهلوي نامه اي
در اين معني ، گويا دو وجه ِ « خودكام » و « خودكامه » به كار رفته . ( البتّه به استناد ِ اين چند شاهد نمي توان داوري ِ قطعي كرد و نياز به پژوهش و جست و جوي ِ بيشتري در متون ِ كهن داريم . )
همچنين عجالتاً مي توان گفت كه اين معني تنها در شاهنامه ( و ويس و رامين - اگر بيت ِ اخير در شواهد ِ معني ِ نخست ، چنان كه احتمال داده شد ، به اين معني ِ دوم آمده باشد ) به كار رفته است .
اين معني در لغت نامه ذكر نشده ، امّا در شواهدي كه براي ِ معني ِ « خود راي ، مستبد ، ... » آورده شده ، در ابيات ِ دوم و پنجم ِ شاهنامه ، « خودكامه » به معني ِ « مرزبان مستقل » است :
□ به هر پادشاهي و خودكامه اي
نبشتند بر پهلوي نامه اي
[ كه با مختصر تفاوتي ، همان است كه در واژه نامك آمده و ديديم . ممكن است يكي باشد ، يا در دو جاي ِ از شاهنامه آمده باشد . ]
□ نوشتم به هر كشوري نامه اي
به هر نامداري و خودكامه اي

چنان كه ملاحظه مي گردد ، معني ِ نخست [= به كام ِ خويش زندگي كننده ] و معني ِ دوم [= مرزبان ِ مستقل ] ، از يك گونه است ؛ الا اين كه مورد ِ نخست « صفت » است و مورد ِ دوم « عنوان و مرتبه » .

3. شواهد ِ اين معني را در آثار ِ كهن ، و تا به امروز ، به فراواني مي توان يافت . و اين تنها معنايي است از معاني ِ سه گانه كه بر جاي مانده . در اين معني ، وجه ِ « خويش‌كام » ، گويا از سده ي ِ هفتم به بعد به كار نرفته باشد ؛ امّا صورت هاي ِ « خودكام » و « خودكامه » در همه ي ِ ادوار ِ فارسي به كار رفته و مي رود ، و هيچ يك نيازي به ارائه ي ِ شاهد ندارد . با اين همه ، محض ِ نمونه ، يكي دو بيت نقل مي شود :
□ گناه از مَرْوْ بينم يا ز اختر
و يا زين چرخ ِ خودكام ِ ستمگر
( ويس . ص 106 / بخش 41 ، بيت 23 )
□ مرو را گفت شاها نيك ناما
بزرگا كينه جويا خويش‌كاما
چه پيش آمد ترا از خويش‌كامي
به جز اندهگني و زشت نامي
( ويس . ص 149 / بخش 53 ، بيت 3 – 2 )
بايد گفت كه اين معني ِ سوّم را نمي توان در مفهوم ِ « خود راي و مستبد » حصر و تحديد نمود . كاركرد يا دلالت ِ معنايي ِ مزبور ، - با توجّه به ساحه ي ِ معنايي ِ « كام » - گستره اي دارد ، و باريكه هاي ِ معنايي ِ ديگري را نيز در بر مي گيرد .
از آن جمله است : « خود پسند ، خود سر ، لجوج ، كلّه شق ، ... » :
□ نداني كاو چگونه خويش‌كام است
ز خوي ِ خود چگونه دير رام است
( ويس . ص 102 / بخش 40 ، بيت 153 ) ( لغت نامه )
معني ِ ديگر « هوي پرست ، هوس جوي » است كه در فرهنگ ِ معين – ذيل ِ « خودكام » - ذكر شده و در لغت نامه نيامده . گمان مي رود در دو بيت ِ زير ، همين معني در نظر بوده باشد :
□ زنان در آفرينش ناتمام اند
ازيرا خويش كام و زشت نام اند
( ويس . ص 109 / بخش 41 ، بيت 110 )
□ ترا ايشان چنين خودكام كردند
ز خودكامي ترا بد نام كردند
( ويس . ص 245 / بخش 76 ، بيت 26 )
□
معني ِ نخست (= به كام ِ خويش برآمده ) ، در واژه نامك ذكر نشده ، در حالي كه اين معني در شاهنامه به كار رفته است . ( در لغت نامه ، ذيل ِ اين معناي ِ « خويش كام » ، نخست عبارت ِ « مقدّمه ي ِ شاهنامه ي ِ ابومنصوري » نقل شده ، و سپس بيتي از فردوسي . - نگاه كنيد به صدر ِ شواهد ِ معني ِ نخست ، در يادداشت ِ حاضر . - و اگر جست و جويي صورت گيرد ، قطعاً شواهد ِ بيشتري يافت خواهد شد . )
اين معني در فرهنگ ِ معين نيز ديده نمي شود . دكتر معين ، ذيل ِ « خودكام » ، نخست اين معني را به عبارتي نسبتاً دقيق ذكر نموده ، و سپس با افزوده اي ، آن را كاملاً بپوشانده است : « كسي كه به كام و ميل ِ خود رسيده باشد ؛ خود سر ، خود راي » !
در اين فرهنگ ، معني ِ « مرزبان ِ مستقل » نيز ذكر نشده است .
□
يادآوري :
برخي از شواهد ِ لغت نامه ، از نظر ِ تطبيق با معاني ، مورد ِ شك است و مي بايست در متن ِ آثار ديده شود . طبيعت ِ زبان چنين است ، كه گاه معني ِ دقيق ِ يك واژه ، نه در محدوده ي ِ بيت يا عبارت ِ در بردارنده ي ِ آن واژه ، بلكه در « متن » مفهوم مي گردد .
و اين ويژگي يا طبيعت ِ زباني ، در متون ِ كهن ِ ما بيشتر چهره مي نمايد . مي دانيم كه در پارسي ِ كهن ، واژه ها اغلب نه معنايي واحد ، بلكه معاني ِ چند گانه اي دارد كه در يك « ساحه ي ِ معنايي » جاي مي گيرد ؛ بي آن كه اين تعدّد ِ معنايي موجب ِ ناروشني و ابهام گردد ؛ چرا كه واژه در بافت ِ بياني ِ متن ، معنايي كاملاً دقيق و روشن و يكرويه دارد ( يا داشته است ) .
هر چه بدين سوي آمده ايم ، در سيري شتابناك ، به درون ِ تاريكي و ناتواني تاخته ، يا تازانده شده ايم . و هم از اين روست اگر امروزه در بازيافت ِ معناي ِ دقيق ِ بسياري از واژگان ِ خويش ، سرگردان مي شويم . نگاهي به كهن ترين فرهنگ ِ بازمانده ي ِ پارسي ( لغت ِ فُرس ِ اسدي ) بر ما آشكار مي سازد كه بسياري از واژه هايي كه امروزه در معناي ِ آن در مي مانيم ، در اين فرهنگ نيامده ، چرا كه در آن روزگار معناي ِ واژه هاي ِ مزبور ، به گونه اي بديهي روشن و ديدار بوده است .
□□□
و امّا ، بپردازيم به چند و چون ِ از ميان رفتن ِ مفهوم يا مقوله و موضوع ِ « خويش‌كامي » :
بايد گفت كه در فرهنگ و آيين ِ كهن ِ ايراني « خويش‌كامي» به هيچ وجه امري منفي و مذموم نبوده است . در آيين ِ زرتشتي ، شادماني ، برخورداري ، و « به كام زيستن » ، پايه وبنياد ، و انگيزه‌ي ِ بنيادين ِ هستي ِ انسان است . بنا به آموزش‌هاي ِ زرتشت ، « آدمي براي كامروايي فردي و اجتماعي آفريده شده . » . [5]
حتّي يك گشت و گذار ِ شتاب زده در اوستا و ديگر متن هاي ِ زرتشتي نيز اين معني را به روشني آشكار مي سازد :
□ [ زرتشت ، در آغازين گام هاي ِ پس از روشن شدگي ، چنين شكوه مي كند :] اي مزدا ! من مي دانم كه چرا ناتوانم . از آن روي كه خواسته ام ناچيز است و كسانم اندك شمارند .
اي اهوره ! از اين [ ناكامي ] نزد ِ تو گله مي گزارم . تو خود نيك [ در كار ِ من ] بنگر .
( يسنه . هات 46 . بند 2 )
□ آن كس كه در پرتو ِ « اشه » بهترين خواست ِ « زرتشت » - ساختن ِ جهاني نو – را به راستي برآوَرَد ، پاداش ِ زندگي ِ جاودانه سزاوار ِ اوست و در اين جهان ِ زاياي ِ بارور نيز هر آن چه را دل خواه ِ اوست ، به دست خواهد آورد .
( همان . بند 19 )
□ اي مزدا ! تويي پدر ِ « سپند مينو » . تويي كه اين جهان ِ خرّمي بخش را براي ِ او (= آدمي ) بيافريدي .
( يسنه . هات 47 . بند 3 )
□ اي اَرِدويسوَر اَناهيتا ! اي نيك ! اي تواناترين !
اينك خواستار ِ اين كاميابي ام كه بسيار ارجمند باشم و به شهرياري ِ بزرگي برسم كه در آن خوراك ِ بسيار آماده شود و بهره و بخش ِ هر كس بسيار باشد ؛ كه در آن اسبان شيهه بركشند و گردونه ها بخروشند و آواي ِ تازيانه ها در هوا بپيچد ؛ كه در آن خوراك و توشه فراوان انباشته باشد ؛ كه در آن خوشبوها فراوان باشد ؛ كه انبارهايش از هر آنچه مردمان آرزو كنند و زندگي ِ خوش را به كار آيد ؛ پر باشد .
( يشت ها . آبان يشت . كرده ي ِ سي ام . بند 130 )
در ونديداد ( ششمين و آخرين بخش ِ اوستاي ِ كنوني ، كه از مهم ترين بخش هاي ِ آن به شمار مي رود [6] ) ، موردي بسيار درخور ِ توجّه هست ، كه نقل مي كنم :
« اي سپيتمان زرتشت !
مردي كه همسري دارد ، برتر از كسي است كه همسري ندارد و پسراني[7] پديد نمي آورد .
كسي كه خانه اي دارد ، برتر از كسي است كه خانه اي ندارد .
كسي كه دارايي دارد ، بسي برتر از كسي است كه هيچ ندارد .
... و از ميان دو كس ، آن يك كه خود را با گوشت سير كند ، بيش از آن يك كه چنين نكند ، از منش ِ نيك سرشار شود . [8]
گرسنه ، مرده اي بيش نيست . سير به ارزش ِ يك « اَسْپِرِنَ »[9] ، به ارزش ِ يك گوسفند ، به ارزش ِ يك وَرزاو ، به ارزش ِ يك آدمي بر گرسنه برتري دارد .
... سير مي تواند در برابر ِ تاخت و تازهاي ِ « اَسْتو ويذُتو » به ستيزه در ايستد . هموست كه مي تواند در برابر ِ « ايشوش هْواثَخْتُ » به ستيزه در ايستد . هموست كه مي تواند با نازك ترين جامه در برابر ِ ديو ِ زمستان به ستيزه در ايستد . هموست كه مي تواند در برابر ِ فرمانرواي ِ خودكامه و تبهكار به ستيزه در ايستد و او را به سر فروكوبد . هموست كه مي تواند در برابر ِ « اَشموغ » ِ ناپارسا كه چيزي نمي خورَد ، به ستيزه در ايستد ... »
( ونديداد . فرگرد ِ چهارم ، بندهاي ِ 49 – 47 )
□
دانستن ِ اين كه از چه هنگام « خويش كامي » در زندگي و فرهنگ ِ ايراني مذموم شمرده شده ( چرا كه در اين هيچ شكّي نيست كه از ميان رفتن ِ اين واژه ، يا به عبارتي ديگر : اين معني ، با از ميان رفتن و نابود شدن ِ « نيك بودگي » ِ اين مفهوم ، و همچنين محو ِ مصداق ِ آن ، همراه و مربوط بوده است ) ، نيازمند ِ بررسي و پژوهش ِ دقيق است . بديهي است كه در دوره ي ِ پيشْ اسلامي نيز مي توان زمينه اي از گرايش هاي ِ دنيا گريزانه يافت ؛ ليكن ، نگارنده – نه به استناد ِ پژوهش و بررسي ِ دقيق ، بلكه بنا به پاره اي تأمّلات ِ سايه وار ِ مبتني بر اندك خوانده هاي ِ خويش – مجموعه ي ِ سيري را كه در آن ، ذهنيّت ِ انسان ِ ايراني ، از « ذمّ ِ خويش كامي » تا « خوارْ داشت ِ كامل ِ تن » و « تبجيل ِ گرسنگي و ناداري » پيش مي رود ، به گونه ي ِ زير قابل ِ طرح و توجيه و توضيح مي بينم :
چيرگي ِ نظامي – سياسي ، و چپاول ِ اقتصادي ِ تازيان ِ غازيان[10] ، شرايطي آنچنان پديد آورد كه در آن از سويي ، خويش كامان ِ اين سرزمين از خرد و بزرگ ، فرو افگنده شده و قرين ِ خواري گشتند ، و از سوي ِ ديگر ، اِبن و اَبوهاي ِ برهنه پاي ِ دشت ِ تازيان ، و نيز اندك سرسپردگان ِ خائن ِ ايراني ، به نعمت و برخورداري رسيدند . و صد البتّه به ايشان نمي شد « خويش كام » گفت ؛ چرا كه : برتري و كام روايي ِ به دست آمده از ناروا ، فرو ترين و مذلّت بار ترين ِ دَرَكات است . همچنين ، ويراني هاي ِ ناشي از هجوم و چيرگي ِ شوم ِ ايشان ، سراپاي ِ سرزمين هاي ِ ايراني را در مذلّت و فقر و ناخويش كامي فرو برده بود . اقلّيّت ِ حاكمان – كه تقريباً به تمامي از پست ترين ِ مردمان بودند – در آسايش و رفاه و برخورداري به سر مي بردند ، و اكثريّت ِ مردمان ِ ايراني ، در غايت ِ غارت شدگي ِ مدام ِ هر روزينه ، و دچار ِ تُنُك حالي و تنگ دستي . و آنچه بر اين ارمغان ِ برآمده از ذات ِ ويرانگر ِ غازيان مُهر ِ تأييد مي نهاد و انگيزه اي براي ِ تشديد ِ آن مي بود ، چار ِ ناچار ِ نگه داشتن ِ مردمان ِ مغلوب ، در مرز ِ هميشه ي ِ ناتواني بود ؛ كه : « سير خورده گردنكش و طاغي بُوَد و گرسنه ذليل و منقاد . »[11]
و در چنين شرايطي ، از سويي ، تازي « الفقرُ فخري » را در گوش ِ مردمان ِ تهي دست – كه اندك اندك ، به ناچار ، ترك ِ آيين ِ خويش و نياكان ِ خويش مي گفتند و به اَكه دين ِ جديد گردن مي نهادند – زمزمه مي كرد ؛ و از سوي ِ ديگر ، بخشي از اهل ِ انديشه – خودآگاه ، يا نه خودآگاه - راهي و طريقتي بر مي گزيدند و در ميان مي آوردند ، كه : اينك كه كاري از ايشان ساخته نيست ، باري ، با تطهير و توجيه ِ عارفانه ي ِ فرودستي و فقر و گرسنگي ، و اندرز به بي اعتنايي به دنيا و دنيا داران ، و تبليغ ِ عزلت و درون گرايي ، جان ْ بوزي ذهني – رواني بتراشند و تسلّي بخش ِ اين بيشترينه ي ِ منكوبان گردند .
□
در اين باره سخن بسيار مي توان گفت ؛ و شواهد و مستندات ِ آن نيز در نامه هاي ِ كهن ِ ما ، به فراواني ِ ريگ ِ بيابان است .
عجالتاً ، نگارنده به نكته اي ديگر در همين راستا مي پردازم و به اين گوشه از بحث پايان مي دهم :
در جامعه اي كه پستْ مردمان به برخورداري مي رسند ، راه ِ رسيدن ِ به برخورداري ، به سرعت ِ برق و باد ، رنگ ِ تيره و پلشت ِ اندرونه ي ِ ايشان را به خود مي گيرد . در چنين جامعه اي ، رسيدن ِ به برخورداري ، گام به گام ، پستي و پلشتي و رذالت و بي شرمي و دروغ و نامردمي طلب مي كند ؛ و اين در شأن ِ مردمان ِ مردم نيست .
و چنين است كه راه به انحصار ِ پستان و پلشتان در مي آيد ؛ و به ديده ي ِ مردمي ، « برخورداري » مذموم ، و « فقر » مستحسن جلوه مي كند . هستند كساني كه مي گويند : پستي و رذالت و بي شرمي و ديگرْ كُشي ، در ذات ِ خواست ِ برخورداري است . - واين سخني است از بنياد مزخرف ؛ و نشان از جهل ِ گوينده و يا مأموريّت ِ وي دارد . يك دهگان ِ عصر ِ ساساني يا ساماني مي كوشيد كه همراه و همزمان با بركشاندن و رساندن ِ خود به برخورداري و خويش كامي ، روستايان را نيز به آباداني و برخورداري ِ نسبي برساند ؛ و يك پستْ آدم به ويراني ِ ده شهر هم بسند نمي كرد و نمي كند تا از « اغنيا » گردد و بر غناي ِ ارباب الاغنيا بيفزايد . ( مِن باب ِ نمونه ، حكايت ِ هارون و يحيي برمكي در ماجراي ِ علي بن عيسي بن ماهان را در تاريخ ِ بيهقي - چاپ فيّاض ، ص 536 و بعد – بخوانيد . )
□
( حاشيه :
اگر آنچنان كه ابوريحان ِ بيروني گفته است « باب ِ برزويه » ي ِ كليله و دمنه ، افزوده ي ِ ابن ِ مقفّع بوده باشد [I] – كه چنين است ! - ، عبارت ِ زير ، براي ِ بحث ِ ما شاهد و مستند ِ خوبي است :
« و قوي تر سببي ترك ِ دنيا را مشاركت ِ اين مشتي دون ِ عاجز است كه بدان مغرور گشته اند . » ( ترجمه ي ِ نصرالله منشي ، چاپ ِ مينوي ، ص 45 )
همين يك عبارت ، به وجهي ديگر ، نظر ِ ابوريحان را تأييد مي كند . برزويه ي ِ زرتشتي نمي توانسته چنين نگاهي به « دنيا » و برخورداري ِ از آن داشته باشد . در اين عبارت ، ابن ِ مقفّع برخورداري جويان ِ روزگار ِ خويش را مي ديده است ؛ تازيان و تازي شدگان را :
اين مشتي دون ِ عاجز !
□
مستشرق ِ شهير پروفسور كريستن سن ، در كتاب ِ مشهور و بسيار ارزنده ي ِ ايران در زمان ِ ساسانيان – در اواخر ِ فصل ِ هشتم : خسرو انوشروان [ ترجمه ي ِ فارسي : رشيد ياسمي ، ص 554 و بعد ] – در باره ي ِ صحّت و سقم ِ انتساب ِ باب ِ برزويه ، به شخص ِ وي ، مختصر بحثي كرده [12] و سپس با پافشاري بر صحّت ِ انتساب ِ مزبور ، اين نوشته را به حيث ِ يك سند ِ قطعي و مسلّم ، به جدّ مورد ِ استناد قرار داده است . نقد ِ اين بخش از نوشته ي ِ كريستن سن ، يادداشتي جداگانه مي طلبد . اين جا ، از روي ِ فرصت طلبي ، چند كلمه اي مي نگارم :
جايي مي نويسد :
« در اين مشروحه [13] عباراتي است راجع به اختلاف مذاهب و نلدكه برآن كه اين عبارت را ابن المقفع افزوده است ، زيرا كه تناسب آن با احوال عهد ابن المقفع بيش از زمان برزويه است . ولي اگر توجهي به آراء ِ گوناگون ِ عهد انوشروان بكنيم و توجه اين شهريار را به عقايد فلسفي زمان در نظر آوريم ، ... به هيچ وجه بعيد نمي بينيم كه مطالب مذكور از قلم برزويه جاري شده باشد . » ( ص 562 )
جاي ديگر مي نويسد :
« احتمال قوي مي رود كه ابن مقفع در نقل شكايتهاي برزويه ، پزشك مخصوص خسرو اول ، قدري جنبه ي ِ بدبيني آن را مؤكد ساخته باشد و از مصائب زمان خود چيزي بر قول برزويه افزوده باشد ، ولي هيچ دليلي در دست نداريم بر اين كه اساس اين شكايات نوميدانه از قلم برزويه تراوش نكرده باشد . » ( ص 573 پابرگ 2 )
اين پابرگ در ارتباط با عباراتي آمده كه در آن كريستن سن مقدّماتي چيده ، تا اوج ِ تشتّت و انحطاط ِ همه جانبه ي ِ ايران ِ عهد ِ خسرو انوشروان را ، به اصطلاح ، از زبان ِ برزويه بيان كند ، و اين فصل از كتاب ِ خود را بدان ختم نمايد :
« اين حكيم در پايان تأمل و تفكر در سرنوشت بشر و تكليف او در اين عالم به اين جا رسيده است ، كه بهترين راهها زهد و ترك دنياست . گفتار برزويه بهترين آيينه ي ِ افكار زمان او به شمار مي رود :
" ... در اين روزگار تيره ، كه خيرات بر اطلاق روي بتراجع نهاده است و همت مردمان از تقديم حسنات قاصر گشته ، با آنچه ملك عادل انوشيروان كسري بن قباد را ثبات رأي و علو همت و كمال مقدرت و صدق لهجت و شمول عدل و رأفت و افاضت جود و سخاوت و اختيار حكمت و اصطناع حكما و ماليدن جباران و تربيت خدمتكاران و قمع ظالمان و تقويت مظلومان حاصل است ، مي بينم كه كارهاي زمانه ميل به ادبار دارد و چنانستي كه خيرات مردمان را وداع كردستي و افعال ستوده و اقوال پسنديده مدروس گشته و عدل ناپيدا و جور ظاهر و لوم و دنائت مستولي و كرم و مروت متواري و دوستي ها ضعيف و عداوت ها قوي و نيكمردان رنجور و مستذل و شريران فارغ و محترم و مكر و خديعت بيدار و وفا و حريت در خواب و دروغ مؤثر و مثمر و راستي مهجور و مردود و حق منهزم و باطل مظفر و مظلوم ِ محق ذليل و ظالم ِ مبطل عزيز و حرص غالب و قناعت مغلوب و عالم غدار و زاهد مكار ، بدين معاني شادمان و بحصول اين ابواب ، تازه روي و خندان " . » ( صص 4 – 573 ) [II]
؛
به باور ِ نگارنده ، فراز ِ مزبور ، به درستي و بيكباره ناقض ِ نظر ِ كريستن سن و همْ باوران ِ اوست . بي ترديد ، وي در هيچ يك از منابع ِ پارسي و تازي ، همچنان كه در هيچ يك از منابع ِ يوناني ، سُرياني ، ارمني ، ... – كه خود به غرض آلودگي ِ نويسندگان ِ برخي از اين آثار ، در درشت ْ نمايي ِ بدي ِ ايرانيان ، اذعان دارد – نيز چنين توصيفي ، حتّي با دهْ يك ِ شدّت ، نيافته ، و گرنه از آنجا نقل مي كرد و به نوشته اي از گونه ي ِ « باب ِ برزويه » ( كه مورد ِ شك است و بلكه در نادرستي ِ انتساب ِ آن به برزويه جاي ترديد نيست ! ) استناد نمي جست . اين توصيف ِ هولناك ، به دقيق ترين گونه ي ِ ممكن ، تصوير ِ « روزگار ِ تيره » ي ِ عهد ِ ابن مقفّع است نه روزگار ِ برزويه .
البتّه به كريستن سن و ديگراني كه چنين انگاشته اند ، نمي توان خرده گرفت . اگر هر يك از ايشان در اين روزگار مي بودند و هجوم ِ ديگر باره ي ِ تازيان ِ غازيان را بر ايران زمين مي ديدند ، و مي ديدند كه بلافاصله پس از 22 بهمن 57 سيري آغاز شد كه دورنماي ِ آن اكنون تلخاي ِ تمامي ِ هستي مان گشته : اين روزگار ِ تيره ؛ آن گاه در مي يافتند كه اصرار ِ م . سهرابي از سر ِ تعصّب نسبت به ايران ِ كهن نيست ( ايران كه نيازي به تعصّب ندارد . اين دين است ، آن هم از نوع ِ مَبين ِ آن ، كه فقط با زور ِ تعصّب زنده مي ماند . ) بلكه به چشم ِ سر ِ خود مي بيند ابن مقفّع را ، در لحظه ي ِ نگارش ِ اين گزارش ِ كشنده .
□
متأسّفانه دكتر عبدالحسين زرين كوب نيز ، با وجود ِ اندكي اظهار ِ ترديد نسبت به اصالت ِ انتساب ِ كلّيّت ِ باب ِ برزويه به وي ، پيش از آن ( ! ) به صراحت مي نويسد كه : « براي روشنفكري مثل برزويه طبيب كه كليله و دمنه را به زبان پهلوي درآورد و مقدمه ي ِ معروف خويش را بر آن افزود ، عصر وي [= خسرو انوشروان ] در عين حال عصر انحطاط اخلاقي تلقي مي شد . » ( تاريخ مردم ايران ، ص 499 )
شگفت آن كه چند سطر بعد ، عصر ِ خسرو « روي هم رفته يك دوران درخشان فرهنگ مزديسنان ِ زرتشتي » خوانده شده !
اين « كوسه ي ِ ريش ْ پهن » خود را تنها به دكتر زرين كوب تحميل ننموده . ديگراني نيز به ريش ِ نبوده ي ِ پهن ِ وي گرفتار بوده اند ؛ هستند ؛ و يحتمل خواهند بود . از جمله ، پروفسور كريستن سن ، كه ذكر ِ ايشان گذشت – در همين فصل ِ هشتم ِ « ايران در زمان ِ ساسانيان » - ؛ و ديگر ، پروفسور گيرشمن ، كه ذكر ِ ايشان بيايد ، - در « ايران از آغاز تا اسلام » [ ترجمه ي ِ دكتر محمّد معين ، صص 15 – 414 ] كه از قضا ، باز هم پاي ِ برزويه ، يا درست تر بگوييم : پاي ِ باب ِ وي ، در ميان است !
؛
به ما القاء شده است ، و بايد براي ِ ايران ِ عصر ِ ساساني ، « انحطاط و پوسيدگي ِ در حدّ ِ اضمحلال » اثبات كنيم !
□
علّامه همايي در باره ي ِ سخن ِ ابوريحان نوشته است : ‹‹ مطلبي كه ابوريحان در باره ي ِ ‌« باب برزويه » و « قصد و نيّت ابن مقفع » مي گويد بنظر اين حقير قابل ترديد و محتاج تأمل و تحقيق بيشتر است والله العالم . ›› ( التّفهيم ، مقدّمه : سرگذشت ابوريحان بيروني ، ص 113 ، پابرگ )
نكته ي ِ بسيار مهمّ ِ يادداشت ِ كوتاه ِ علامه همايي ، اين است كه وي دو موضوع ِ مطرح شده از سوي ِ ابوريحان را از هم تفكيك نموده – كه ممكن است برخي چنين نكرده باشند ( در حالي كه بايد كرد ) - : 1- افزودن ِ ابن مقفّع باب ِ برزويه را به كليله و دمنه 2- انگيزه ي ِ وي ؛ مبني بر ايجاد ِ شك در اذهان ِ معتقدان و دعوت به مذهب ِ ماني .
به گمان ِ نگارنده ، در اين دو موضوع ، از نظر ِ نوع ، جايگاه ، و زمينه ي ِ شناخت ، تفاوتي هست . يكي به حوزه ي ِ نسخه شناسي و كتاب شناسي تعلّق دارد ، و ديگري به حوزه ي ِ متن شناسي و نقد و تحليل ِ متن .
با توجّه به شناختي كه از ابوريحان داريم ، در فقره ي ِ نخست جاي ِ بحثي باقي نمي ماند : اگر چند و چون ِ نسبت ِ « باب ِ برزويه » به ابن مقفّع را به درستي بر نرسيده و نپژوهيده بود ، هرگز چنين به قطعيّت سخن نمي گفت ؛ بلكه اصلاً فقره ي ِ دوّم در ذهن ِ وي مجال ِ طرح نمي يافت . اگر چه امكان و احتمال ِ اين كه بتوان مستقيماً به فقره ي ِ دوّم رسيد نيز كاملاً منطقي است . و اين ، با شناخت ِ دقيق ِ اوضاع و احوال ِ عصر ِ برزويه ، و نقد و تحليل ِ متن ِ « باب ِ برزويه » ميسّر مي گردد . يادكرد ِ ابوريحان ، راه را كوتاه كرده و روزنه اي – بل ، دري فُراخ – به اين حقيقت گشوده . با اين همه ، لجاج مي كنيم ، و اگر شرم در كار نباشد ، بدمان نمي آيد كه بگوييم ابوريحان ِ بيروني روي ِ هوا حرف مي زده است !
□
سخن ِ ابوريحان در فقره ي ِ نخست ، مستلزم ِ آن است كه وي نسخه يا نسخه هايي از متن ِ پهلوي ِ كليله و دمنه ي ِ برزويه را ديده باشد ؛ يا ترجمه اي تازي غير از ترجمه ي ِ ابن مقفّع ، يا ترجمه ي ِ فارسي اي از چنين متني ، و يا ترجمه اي به فارسي ِ دري كه مستقيماً از متن ِ پهلوي ِ برزويه برآمده باشد .
پابرگ ِ اندر متن سپوختگ :
بد نيست يادآوري كنم كه ابوريحان كتاب بسيار مي ديده است . از جمله « شاپورگان » ِ ماني را ديده ، و تاريخ ِ دقيق ِ جلوس ِ اردشير ِ بابكان ، و فاصله ي ِ ميان ِ اسكندر و اردشير را از آن استخراج نموده . اين كتاب را گويا كسي ديگر نديده و از آن خبر نداده است . ( در حفريّات ِ تورفان – تركستان ِ شرقي ِ چين - در آغاز ِ سده ي ِ بيستم ، پاره هايي از آثار ِ مانوي و از جمله اوراقي از « شاپورگان » به دست آمده . - رك : ايران در زمان ِ ساسانيان ، ص 284 ؛ آيين ِ گنوسي و مانوي ، ص 123 ؛ سبك شناسي ، ج 1 صص 9 – 38 ) . پس احتمال ِ آن هست كه متن ِ پهلوي ِ كليله و دمنه ي ِ ترجمه ي ِ برزويه را ديده باشد . همچنين ، احتمال ِ ديدن ِ ترجمه ي ِ سُرياني – كه از روي ِ متن ِ پهلوي ِ برزويه ، و به روزگار ِ خسرو انوشروان انجام يافته - نيز هست .
در باره ي ِ وجود ِ ترجمه هاي ِ عربي ِ ديگر از كليله و دمنه ، بنگريد به : نوشته ي ِ مينوي ( مكتوبي به عبّاس اقبال ) ، نقد حال ، صص 6 – 25 .
؛
با اين همه ، پاره ي ِ پاياني ِ سخن ِ ابوريحان ، ترديد ِ جدّي ايجاد مي كند ؛ به حدّي كه به منتفي بودن ِ همه ي ِ اين احتمالات مي انجامد : « و اذا كان متّهما في مازاد ، لم يخل عن مثله في ما نقل » [= و چون در آنچه افزوده است متّهم است ، از مثل ِ آن در آنچه ترجمه كرده است خالي نباشد . ] ( از ترجمه ي ِ مينوي )
،
چنان مي نمايد كه ابوريحان آگهي ِ مبني بر عمل ِ ابن مقفّع ، در افزودن ِ « باب ِ برزويه » را از طريقي غير از ديدن ِ نسخه هاي ِ فاقد ِ اين باب ، حاصل نموده باشد . همچنين ، مي توان احتمال داد كه از طريق ِ ديدن ِ نسخه هايي مطمئن ( اعم از پهلوي يا عربي ) به الحاقي بودن ِ باب ِ برزويه آگاه شده ، و سپس به اين برداشت رسيده كه : پس قطعاً ابن مقفّع در اصل ِ متن نيز تصرّفاتي نموده است .
□
در باره ي ِ مجمل ِ نظر ِ محمّد علي فروغي - در ردّ ِ سخن ِ ابوريحان - بنگريد به همان مكتوب ِ مينوي ، نقد حال ، صص 15 و 16 . ( به گمان ِ نگارنده ، نظر ِ فروغي – با دلايلي كه آورده - پذيرفتني نيست ، و از پاره اي اشتباهات ِ اساسي ِ وي در چند و چون ِ گذشته ي ِ ايران و اسلام برآمده . اگرچه در آن « افكار ِ بلند » ديده مي شود ! )
□
سخن ِ پاياني اين كه : اگر ابوريحان ، چنان كه اَرمان ِ وي بوده ، فرصت ِ ترجمه ي ِ « پنج تنتر » را مي يافت ، قطعاً در مقدّمه ي ِ آن ، مستندات و دلايل ِ خويش را مي آورد و ما را امروز به اين همه بحث و جدل گرفتار نمي كرد !
[ پايان ِ پابرگ ِ اندر متن ... ]
□
دكتر خانلري ، در مقدّمه ي ِ « داستانهاي بيدپاي » - بدون ِ اشاره به سخن ِ ابوريحان و هر دليل و سند ِ ديگر - ، به صراحت ، « باب ِ برزويه » را افزوده ي ِ ابن مقفّع دانسته ، و مي نويسد :
« ... كتاب برزويه تلفيقي بوده است از چند كتاب هندي . ابن مقفع نيز در ترجمه ي ِ آن از پهلوي به عربي در متن تصرفاتي كرده تا آن را به ذوق و سليقه ي ِ محيط خود نزديك كند و مقدماتي برآن افزوده تا در ضمن بيان سرگذشت برزويه شمه اي از عقايد و آراء فلسفي خود را از زبان برزويه ي ِ پزشك بيان كند . » ( ص 18 )
ممكن است كه استناد ِ دكتر خانلري ( افزون بر سخن ِ ابوريحان ! ) ، به ترجمه ي ِ سُرياني ِكليله و دمنه[14] بوده باشد ؛ ترجمه اي كه از روي ِ متن ِ پهلوي ِ برزويه و در همان روزگار ِ خسرو انوشروان صورت گرفته ، و در آن از « باب ِ برزويه » نشاني نيست ! ( در باره ي ِ اين ترجمه ، و چوني ِ اختلافات ِ آن با ترجمه ي ِ ابن مقفّع ، بنگريد به همين مقدّمه ي ِ دكتر خانلري ، و نيز : مقدّمه ي ِ دكتر جلالي نائيني بر « پنچاكيانه » ، صفحات ِ سي و شش و هفتاد و شش . )
□
مستشرق و باستان شناس ِ نامدار ِ فرانسوي ، ر. گيرشمن ، نيز همچون كريستن سن ، عصر ِ خسرو ِ اوّل را دوره ي ِ « بد بختي ِ ملّت » دانسته ، و در اين باره به « باب ِ برزويه » استناد مي جويد . مي نويسد :
« بد بختي هاي او موجب ترحم افكار مردان بزرگ عصر گرديد ، چنانكه برزويه مي نويسد : « عصر ما همه جا در انحطاط است » . دولت بر اثر تمدن و ثروت خويش درخشان مي نمود ، و قواي نظامي آن قادر مطلق به نظر مي رسيد . اما سازمان اجتماعي اش پوسيده و خراب بود ، و همين امر كفايت مي كرد كه كشور ، به هنگام حمله ي ِ عرب – كه از مقاومت در برابر آن عاجز بودند - در بازوان ِ فاتح افتد . » ( ايران از آغاز تا اسلام ، صص 15 – 414 )
...
پايان ِ حاشيه[III] )
□ □ □

بازگرديم به خويش كام :
مي توان گفت كه به هيچ وجه اتّفاقي نيست اگر در محدوده ي ِ شواهدي كه نقل شد ، « خويش كام » [= به كام ِ خويش زِيَنده ] تنها در سه اثر ، يعني مقدّمه ي ِ شاهنامه ي ِ ابومنصوري ، شاهنامه ي ِ فردوسي ، و ويس و رامين ، آمده است . در شاهنامه و ويس و رامين ، اين واژه در مورد ِ اشخاص ِ داستاني و باستاني آمده و تنها در مقدّمه ي ِ شاهنامه ي ِ ابومنصوري است كه در باره ي ِ شخص ِ زنده ي ِ همان روزگار به كار رفته است .[15]
فردوسي اين واژه را حتّي در باره ي ِ ابومنصور ِ عبدالرّزاق نيز به كار نبرده ، و وي را با صفات ِ ديگر ستوده است :
يكي پهلوان بود دهقان نژاد
دلير و بزرگ و خردمند و راد
فخر الدّين اسعد نيز اين واژه را نه در مورد ِ طُغرِل به كار برده و نه در باره ي ِ دو عميد ِ وي ، ابونصر منصور بن محمّد كندري و ابوالفتح مظفّر بن محمّد نيشابوري ؛ در حالي كه هر سه را با بهترين اوصاف – و دقيقاً به « كامراني » ! - ستوده است ؛ به ويژه شخص ِ اخير را ، كه از سوي ِ طغرل به اداره ي ِ امور ِ اصفهان گماشته شده بوده ، و هموست كه نظم ِ دري ِ « ويس و رامين » را از وي درخواست نموده است . ( ناصر ِ خسرو نيز از اين مظفّر ِ نشابوري به نيكي ياد كرده . رك : سفر نامه ، چاپ ِ دبير سياقي ، ص 166 . )
□
تا اينجا ، در محدوده ي ِ نگريسته هاي ِ متني ِ ما ، امير ابومنصور ِ عبدالرّزاق ِ طوسي ، تنها « خويش‌كام » ِ ايراني در همه ي ِ ادوار ِ پس از تازيان است . پهلواني دهقان نژاد ، كه انديشه اي بس بلند داشت در ايران پرستي ِ خويش ، و به يكباره جان بر سر ِ اين كار نهاد .
□
از آنجا كه اين نوشته ، در آغاز ، با نام و ياد ِ اين بزرگ مرد ِ تقريباً به فراموشي سپرده شده [IV]، پيوند يافت ، اينك كه دوباره به يادكرد ِ وي باز گشته ايم ، بي جا نخواهد بود اگر كلمه اي چند ديگر نيز در باره ي ِ وي نوشته آيد .
؛
دانشمند ِ گران مايه ، جناب ِ دكتر اذكائي ، در تعليقات ِ عالي ِ الاثار الباقيه [ شماره ي ِ 69 ] ، در گزارشي موجز از زندگيْ شناخت ِ ابومنصور ِ عبدالرّزاق ، وي را به استناد ِ نوشته ي ِ نظام الملك ِ طوسي ( سير الملوك / سياست نامه ) ، باطني - قرمطي دانسته و نوشته اند كه : « تا كنون هيچيك از محقّقان دانشمند « شاهنامه پژوه » ابداً اشارتي به گرايش « باطني » ( اسماعيلي ) وي نكرده اند . « - نه قزويني ، نه مينورسكي ، نه صفا و نه خالقي مطلق . ( الاثار ، ص 495 )[V]
اين درست ؛ ليكن به گمان ِ نگارنده ، تنها به استناد ِ نوشته ي ِ نظام الملك ، نمي توان در اين باره داوري ِ قطعي نمود .
همچنين نوشته اند : « در ضمن اين قضيه هم نظر به گرايش هاي سياسي ِ امراء و ملوك ِ زمان ( نيمه ي يكم سده ي چهارم هـ . ق. ) كاملاً تأييد مي شود . »
با اين همه ، و حتّي با توجّه به گرايش ِ بنيادين ِ باطنيان ِ ايران به « ايران خواهي » [ چنان كه از اشعار ِ شاعر ِ سترگ ِ سده ي ِ پنجم : ناصر ِ خسرو ، به روشني پيدا ست – اگر بتوان وي را نمونه ي ِ نوعي ِ « باطني » دانست . ] ، پذيرفتن ِ باطني گري ِ سپهسالار ِ خراسان ، دشوار مي نمايد . به نظر مي رسد كه وي به لحاظ ِ انديشگي ، بيشتر به گونه اي ايران پرستي ِ ژرف ِ دهگاني / پهلواني باور داشته است . ( همان گونه كه ناصر ِ خسرو ، باورمند ِ ايران پرستي ِ خردورزانه است . ) و البتّه نمي توان ناديده گرفت كه ممكن است در كوتاه مدّت و بنا به ملاحظات ِ سياسي ، در گيراگير ِ وضعي به شدّت حسّاس و منقلب ، ابومنصور نيز همچون ساير ِ امراء و ملوك ِ زمان ، با باطنيان كه خود را در مقابله ي ِ دشمني مشترك مي ديده اند ، همراه شده ، و در خروج ِ يكپارچه ي ِ تركان و دين ْ باوران و دستارداران[16] و تازيان و تازي شدگان ِ مخالف ِ سامانيان ، كه به سركوبي ِ جنبش ِ باطنيان برخاسته بودند ، شكست يافته و همچون ديگران ، جان بر سر ِ آرمان هاي ِ خويش نهاده باشد .
□
اگر در روايت ِ نظام الملك [VI] خوب دقيق شويم ، چند نكته جلب ِ نظر مي كند :
1. تنها يك بار از نسبت ِ « باطني » ِ ابومنصور سخن رفته ؛ آن هم با فعل ِ « شد » ( پس از شرح ِ باطني شدن ِ شماري از بزرگان ِ دولت ، و توضيح ِ نحوه ي ِ عمل ِ پوشيده ي ِ ايشان ) :
« و مردمان ِ دوردست چنان مي پنداشتند كه اهل حضرت همه باطني شده اند . و ابومنصور ِ عبدالرّزاق نيز در مذهب باطنيان شد . » [ چ دكتر شعار ، ص 268 ] . ( بگذريم از اين كه اين جمله به لحاظ ِ نحوي قابل ِ تأمّل است و مي توان فعل ِ « شد » را صورت ِ محذوف به قرينه ي ِ « شده / شده است » دانست : چنان مي پنداشتند كه اهل حضرت همه باطني شده اند و ابومنصور ِ عبدالرّزاق نيز در مذهب ِ باطنيان شده / شده است . )
2. كمترين سخني از ارتباط ِ ديگر باطنيان و باطني شدگان با ابومنصور ديده نمي شود . تنها يك مورد ارتباط از سوي ِ ابومنصور با يكي از باطنيان / باطني شدگان ِ بارگاه : منصور ِ بايقرا ، ديده مي شود ؛ كه ابومنصور پس از تلاشي كه براي ِ جلوگيري از رسيدن ِ البتگين از نشابور به بخارا مي كند و موفّق نمي شود ، طيّ ِ ملطّفه اي به پسر ِ بايقرا مي نويسد كه : « البتگين آمد تا كار ِ شما تباه كند . » [ ص 269 ]
3. در ساير ِ موارد ، از قرمطيان با نام ِ شهرهاي ِ ايشان ياد شده ، امّا حتّي يك بار « قرمطيان ِ طوس » گفته نشده ؛ الا اين كه : « گرد طوس فرو گيرند و ابومنصور را بگيرند ، و هر كه را يابند از قرامطه ، بكشند . » [ ص 272 ] . به روشني پيدا ست كه وضع ِ طوس و ابومنصور ، تفاوت ِ اساسي با ساير ِ موارد ِ شهرها و قرمطيان ِ آن دارد .
4. در مورد ِ مرگ ِ سايرين ، افعال ِ « بمرد » و « بكشتند » به كار رفته ، و در مورد ِ ابومنصور ، فعل ِ « فرمان يافت » . ( آيا نظام الملك از سر ِ زادگاه ْ دوستي چنين مي نوشته ؟ - بعيد مي نمايد . )
□
غرض آن كه ، براي ِ قرمطي دانستن ِ ابومنصور ، آورده ي ِ وزير ِ سلجوقي سند ِ بسنده اي نمي تواند بود . وي طوري مي گويد « فلان قرمطي شد » كه گويي قرمطي شدن ، جامه دگر كردن است يا واخوردن ِ پياله اي شراب . به استعداد و روزگار قرمطي توان شد . آدم ِ بزرگ ِ صاحب انديشه اي چون ابومنصور ِ عبدالرّزاق به لحظه اي قرمطي نمي شود . مردمان ِ توده – همچنان كه از روايت هاي ِ نظام الملك هم پيدا ست – مي توانند به شبي « قرمطي ِ پيرو » يا « پيرو ِ قرمطي » شوند [ و همين خود از بزرگ ترين ضعف هاي ِ جنبش هاي ِ ما ست ] ، امّا صاحبان ِ انديشه ، به شبي ، تنها مي توانند قرمطي بودن ِ خود را آشكار كنند . و در مورد ِ ابومنصور چنين چيزي ديده نمي شود . مي گويد : قرمطي شد . ( يا به عين ِ عبارت : در مذهب ِ باطنيان شد . )
و اين ، به دقيق ترين برداشت ، يعني : به ملاحظات ِ سياسي ، با قرمطيان همراه شدن . ( و براي ِ اين برداشت ، بنده گزارش ِ سياست نامه را سندي بسنده مي بينم ! )
□
برداشت ِ نگارنده از روايت ِ سياست نامه ( با استناد به مختصر آگهي هاي ِ ديگر كه از زندگي ِ ابومنصور ِ عبدالرّزاق به دست داريم ) اين است كه : سركوبي ِ جنبش ِ قرمطيان ، فرصتي مغتنم از بهر ِ ترك و تازي ، براي ِ از ميان برداشتن ِ اين داعيه دار ِ نيرومند و بلند پرواز ِ ايران پرست بوده است ( آن هم به دست ِ فرمان ِ امير ِ ساماني ) .
وگرنه ، قرمطي بودن ِ ابومنصور ِ عبدالرّزاق همان قدر پذيرفتني است كه اعتزال و تشيّع ِ فردوسي ! در اعتزال ِ فردوسي ، از قديم الايّام تا به امروز ، به اين بيت ِ او – پنجمين بيت ِ شاهنامه – استناد و استشهاد مي شود :

به بينندگان آفريننده را
نبيني مرنجان دو بيننده را
( گويا چهار مقاله ي ِ نظامي ِ عروضي ِ سمرقندي – مؤلَّف به نيمه ي ِ سده ي ِ ششم هـ . ق. – كهن ترين جايي باشد كه اين برداشت ِ ياوه در آن آمده است [17] . ) در حالي كه اولاً : اين معني در باورداشت ِ زرتشتيان نيز هست . ( اگر نگويند كه زرتشت هم معتزلي بوده ! ) ، ثانياً : فردوسي سخن از شناخت ِ خداوند مي گويد ، و اين كه وي را با چشم نمي توان ديد . ( و در بيت ِ بعد ، انديشه را هم راه يابنده به او نمي بيند . ) در حالي كه – گويا [18] - اختلاف ِ مورد ِ نظر ِ معتزله و اشاعره در اين فقره ، بركنار از مقوله ي ِ « شناخت » ، و امري كلّي است كه آيا انسان قادر به رؤيت ِ خداوند هست يا نه ؛ كه : « معتزلي گويد : خدا را هيچگاه به چشم نتوان ديد و اشعري گويد كه خداوند در روز رستخيز به عيان ديده مي شود . » [ لغت نامه ؛ اشاعره ] ، ثالثاً : هر آدميزاده اي كه در هستي به درستي انديشه كند ، خود مي تواند به اين دريافت برسد . چگونه است كه انديشمند ِ بزرگي چون فردوسي ، نياز به اخذ از معتزله دارد ؟! [VII]
در اين اواخر ، آقاي ِ دكتر زرياب خويي ، از راه ِ سنجش ِ ديباچه ي ِ شاهنامه با عقايد ِ كلامي ِ فرق ِ مختلف ِ اسلامي ، به اين نتيجه رسيده اند كه : « جهان بيني فردوسي با عقايد حكماي اسماعيلي مطابقت دارد . » [19]
اين تحقيق ِ تازه اي است ، امّا نتيجه ي ِ آن چيز ِ تازه اي نيست . فردوسي از قديم به « قرمطي بودن » و « تشيّع و اعتزال » متّهم بوده است .[VIII] سخن ِ نگارنده در اين باره اين است كه : اگر عقايد ِ حكماي ِ اسماعيلي با جهان بيني ِ فردوسي مطابقت داشته بوده باشد ، تكليف چيست ؟!!
( از آنجا كه نوشته ي ِ استاد زرياب را نديده و نخواند ام ، بيش از اين گپ نمي زنم . )
□
نگارنده بر اين گُمانم – يا در اين بي گُمانم – كه طرح ِ چنين بحث ها و نسبت هايي ، در باره ي ِ بزرگاني چون ابومنصور ِ عبدالرّزاق و فردوسي ، در حكم ِ فرو پوشاندن ِ چهره ي ِ راستين ِ ايشان است . و اگر به راستي اصرار داريم كه براي ِ آيين ِ ايشان در پي ِ نامي بگرديم ، آن همانا « ايران پرستي » است .
؛
بجا ست كه در باغ ِ فردوسي در طوس ِ خراسان ، براي ِ ابومنصور ِ عبدالرّزاق ، كه خويش كامي ِ خود را در رهايي و سربلندي ِ ايران مي جُست ، بنا يا نشانه ي ِ يادبود ِ شايسته اي بر پا گردد .
همچنان كه ، نصب ِ سنگ نبشته هايي در بردارنده ي ِ نام و ياد ِ همه ي ِ آناني كه از روزگار ِ خسروان ، با گرد آوري و نگارش ِ « خداي نامه » ، تا به روزگار ِ ابومنصور ِ عبدالرّزاق و فردوسي ، به اين كار ِ بزرگ ، يعني شناخت نامه ي ِ ايران و ايراني ياري رسانده و در آن كوشيده اند ، يك ضرورت ِ ايراني است .
و البتّه ، مي مانَد براي ِ اندكي بعد ؛ كه آينده بيايد .
□□□
سخن ِ پاياني اين كه : اگر « خويش كامي » - به معني ِ نخست ِ خود ، دست ِ كم در بُعد ِ معنوي [= به كام ِ خويش برآمدگي ِ دروني ] ، تا روزگار ِ حافظ ادامه ي ِ هستي يافته بود ، در اين بيت ِ او :
طريق ِ كام بخشي چيست ؟ - ترك ِ كام ِ خود كردن
كلاه ِ سروري آن است كز اين ترك بردوزي
مي توانست به جاي ِ « كام بخشي » [ كه در دو جاي ِ ديگر از ديوان ، در مورد ِ « دوران » و « چرخ » به كار رفته ] بنشيند :
طريق ِ خويش كامي چيست ؟ - ترك ِ كام ِ خود كردن
...
اهل ِ ذوق در مي يابند كه همين تفاوت ِ مختصر ، چه دگرگوني ِ ژرفي پديد مي آورد .

نيمروز پسين ِ آدينه ؛ 25 اَمرداد ِ 1381
مهدي سهرابي


$فهرست ِ منابع و مراجع :
الاثار الباقيه عن القرون الخاليه . ابوريحان محمد بن احمد بيروني . تحقيق و تعليق پرويز اذكائي . مركز نشر ميراث مكتوب . اوّل ، 1380
آثار الباقيه . ابوريحان بيروني . ترجمه اكبر دانا سرشت . انتشارات امير كبير . سوّم ، 1363.
آيين گنوسي و مانوي . ( مقالات ) ويراسته ي ِ ميرچا الياده . ترجمه ي دكتر ابوالقاسم اسماعيل پور . انتشارات فكر روز . اوّل ، 1373.
اوستا . كهن ترين سرود هاي ِ ايرانيان . گزارش و پژوهش دكتر جليل دوستخواه . انتشارات مرواريد . اوّل ، 1370 .
ايران از آغاز تا اسلام . ر . گيرشمن . ترجمه ي دكتر محمّد معين . شركت انتشارات علمي و فرهنگي . هشتم ، 1370.
ايران در زمان ساسانيان . كريستن سن . ترجمه ي رشيد ياسمي . دنياي كتاب . هفتم ، 1370.
بيست مقاله ي قزويني ( دوره ي كامل ) . تصحيح (؟) عبّاس اقبال آشتياني و ابراهيم پور داود . دنياي كتاب . دوّم ، 1363.
پنچاكيانه يا پنج داستان ( كليله و دمنه ؛ ترجمه از متن ِ سنسكريت ) . ترجمه ي مصطفي خالقداد عبّاسي . تصحيح و توضيح دكتر جلالي نائيني – دكتر عابدي – دكتر تاراچند . انتشارات اقبال . اوّل ، 1363.
تاريخ ادبيّات ايران . دكتر ذبيح الله صفا . ( خلاصه . جلد ِ اوّل ) . شركت سهامي كتاب هاي جيبي . سوّم ، 1362.
تاريخ بيهقي . ابوالفضل بيهقي . تصحيح دكتر علي اكبر فيّاض . انتشارات دانشگاه فردوسي . دوّم ، 2535 شاهنشاهي.
تاريخ مردم ايران ، كشمكش با قدرتها . دكتر عبدالحسين زرّين كوب . انتشارات امير كبير . اوّل ، 1364.
التّفهيم لِاوائل الصّناعه التّنجيم . ابوريحان محمّد بن احمد بيروني خوارزمي . تصحيح جلال الدّين همايي . انتشارات بابك . ؟ ، 1362.
چهار مقاله . نظامي عروضي سمرقندي . به اهتمام دكتر محمّد معين . انتشارات امير كبير . هشتم ، 1364.
حماسه سرايي در ايران . دكتر ذبيح الله صفا . انتشارات امير كبير . پنجم ، 1369.
خود آموز زبان و خط اوستايي . تأليف هاشم رضي . انتشارات فروهر . دوّم ، 1373.
خود آموز خط اوستايي . پژوهش آرمين كسروي . ( نسخه ي پي دي اف . نشاني اينترنتي : http://www.zoroaster7.persianblog.com/ )
داستان هاي بيدپاي ( كليله و دمنه ) . ترجمه ي محمّد بن عبدالله البخاري . تصحيح پرويز ناتل خانلري و محمّد روشن . انتشارات خوارزمي . دوّم ، 1369.
سبك شناسي . تأليف محمد تقي بهار ( ملك الشّعرا ) . انتشارات امير كبير . ششم ، 1370.
سخن و سخنوران . تأليف بديع الزّمان فروزانفر . انتشارات خوارزمي . چهارم ، 1369.
سفرنامه . تأليف ناصر ِ خسرو . تصحيح دكتر دبير سياقي . انتشارات زوار . چهارم ، 1370.
سياست نامه ( سير الملوك ) . خواجه نظام الملك طوسي . به كوشش ِ جعفر شعار . شركت سهامي كتابهاي جيبي . سوم ، 1364.
~ . تصحيح ِ عبّاس اقبال آشتياني . انتشارات اساطير . دوّم ( چاپ ِ اوّل ِ اساطير ) ، 1369.
شاهنامه . ژول مول . ( افست ) انتشارات اميركبير ( 7 جلد + 1 جلد مقدمه ) . سوّم ، 1363.
شرح تعرّف ( شرح التّعرّف لمذهب التّصوّف ) . اسماعيل بن محمد مُستملي بخاري . تصحيح محمد روشن . انتشارات اساطير . اوّل ، 1363.
فرار از مدرسه . تأليف دكتر عبدالحسين زرين كوب . انتشارات امير كبير . چهارم ، 1369.
فرهنگ فارسي . دكتر محمد معين . امير كبير . هشتم ، 1371 .
كسايي مروزي ( زندگي ، انديشه و شعر او ) . تأليف و تحقيق دكتر محمد امين رياحي . انتشارات علمي . هشتم ، 1379.
كليله و دمنه . انشاي ابوالمعالي نصرالله منشي . تصحيح و توضيح مجتبي مينوي طهراني . انتشارات امير كبير . هفتم ، 1362.
گنجينه ي سخن ( پارسي نويسان بزرگ و منتخب آثار آنان ) . تأليف دكتر ذبيح الله صفا . انتشارات امير كبير . پنجم ، 1370.
لغت نامه . دهخدا . چاپ سوم ( چاپ دوم از دوره ي جديد ) ، 1377.
نقد حال . مجتبي مينوي . انتشارات خوارزمي . دوّم ، 1358.
نوشته هاي پراكنده . صادق هدايت . انتشارات امير كبير . ( زيراكس ِ چاپ ِ دوّم ، 1344. )
واژه نامك ( فرهنگ شاهنامه فردوسي ) . عبدالحسين نوشين . انتشارات دنيا . سوم ، 1369 .
ويس و رامين . فخر الدين اسعد گرگاني . با مقدمه و تصحيح و تحشيه ي ِ محمّد روشن . صداي معاصر . اول ، 1377 .


$پابرگ ها :
[1] بيست مقاله ي ِ قزويني ، ج 2 ، ص 19 – 18 .
[2] رك : همان .

[3] « و هوا خواهان آن نسب نامه ها را براي ايشان ساخته اند . » ( بيست مقاله ي ِ قزويني . ج 2 . ص 23 )
[4] زنده ياد صفا در تاريخ ادبيّات ايران نيز وي را « امارت جو » و « نسب ساز » شمرده ؛ و بدتر از آن ، كار ِ شاهنامه را هم در راستاي ِ « امارت جويي » ِ وي دانسته ، مي نويسد : « ابومنصور مانند ِ عده اي از امرا و امارت جويان آن روزگار نسب خود را به شاهان قديم مي رسانيده است و نسب نامه ي او در مقدمه ي شاهنامه ي ابومنصوري نقل شده و از اين اقدام ابومنصور چنين دريافته مي شود كه او داعيه ي سلطنت و امارت داشته است و شايد بر اثر همين فكر و يا بر اثر تعصب نژادي و دوستداري ايران به تأليف شاهنامه ي جامعي قيام كرده باشد . » ( خلاصه ، جلد ِ اوّل ، ص 150 )
تقي زاده نيز در مقاله ي ِ « شاهنامه و فردوسي » سخناني دارد نامحقّقانه ، مغرضانه ، و زشت . [ رك : لغت نامه ، ذيل ِ : ابومنصور ]
دكتر جعفر شعار ، از غارت ِ شهرهاي ِ خراسان توسّط ِ ابومنصور خبر داده ( بدون ِ ذكر ِ منبع و مأخذ ) . [ رك : سياست نامه ؛ شرح ِ نام ها ]
[5] دكتر جليل دوستخواه ، مقدمّه ي ِ اوستا ، ص سي و هفت .
[6] پاره اي قراين حاكي از بي مهري يا كم مهري ِ برخي اوستا شناسان ، نسبت به اين بخش از « نامه ي ِ مينوي » است . امّا شناسندگان ِ درست ِ آن نيز اندك نيستند . استاد دوستخواه ، آن را « گنج ِ شايگاني از ريشه دارترين و بنيادي ترين بن – مايه هاي ِ اساطير و فرهنگ ِ ايرانيان » خوانده اند . بنده ي ِ نگارنده – كه البتّه و متأسّفانه ، به اوستا جز از طريق ِ ترجمه هاي ِ فارسي ِ آن راه ندارم ، به اتّكاي ِ فهم و شناخت ِ ناچيز ِ خويش - ونديداد را ، پس از گاتها ، مهم ترين بخش ِ اوستا مي بينم .
[7] گمان مي كنم – بلكه بي گمانم – كه در اين موضع ، « فرزندان » درست باشد . در اوستايي ( همچنان كه « پسر » در فارسي ِ دري ِ كهن ) « پُوثرَ / » دو معنا داشته : 1 – مطلق ِ فرزند 2 – فرزند ِ نرينه . ( « اَپُوثرَ / ، به معني ِ بدون ِ فرزند ، بي فرزند . » رك : هاشم رضي . خود آموز ِ زبان و خط اوستايي . ص 9 ) ( پس نگاره - امروز 27 / 2 / 84 ديدم : آقاي آرمين كسروي ، در خود آموز خط اوستايي آنجا كه « پوثرَ » همراه با پيشوند ِ نفي آمده – ص 4 ( ) – آن را به معني ِ « فرزند » آورده اند ، و آنجا كه اين واژه خود به تنهايي آمده – ص 17 ( ) - ، براي ِ آن معني ِ « پسر » ذكر نموده اند ! و درست همين است ؛ اگر چه بايد در آنجا كه به تنهايي هم مي آيد ، هر دو معني ذكر شود . جاي ِ ديگر – در يادداشت ِ بلند و پر گره ِ « مرد » - در اين باره بيشتر نوشته ام . اگر زنده ماندم ، در اين چند ماه ِ آينده تايپ خواهم كرد . شايد هم مختصر پولي به دست افتاد و دادم تايپيست ! )
[8] الف ) پاي برگ ِ آورده ي ِ استاد دوستخواه :
« كساني هستند كه روزي را بي خوردن ِ چيزي مي گذرانند و از لب زدن به گوشت ، خود داري مي كنند . ما نيز پرهيز مي كنيم ؛ امّا از هر گناهي در انديشه و گفتار و كردار . در دين هاي ديگر ، مردمان از خوراك روزه مي گيرند ؛ امّا در دين ِ ما از گناه . » ( صد در ، 83 )
ب ) مقايسه كنيد با سخن ِ مشهور ِ سعدي ، كه مي فرمايد :
اندرون از طعام خالي دار
تا در آن نور ِ معرفت بيني !
[9] اَسپرن = يك درهم ( اوستا ، پيوست ، ص 912 )
[10] بايسته است كه شمّه اي از نظرم را در باره ي ِ واژه ي ِ « تازي » ، و اين كه من آن را به چه معنا و مفهومي به كار مي برم ، همين جا بگويم : من تازي را به جاي ِ مسلمان به كار مي برم و البتّه گوشه ي چشمي هم به خاستگاه ِ آن در كار هست ! ( شايد جايي ديگر فرصت شد و بيشتر نوشتم . )
[11] شرح ِ تعرّف ، ج 1 ، ص 129 . – بايد گفت كه اين بيمناكي اختصاص به تازيان نداشته و تركان ِ تازي شده - كه « مسلمانان ِ پاكيزه » بوده اند – نيز چنين باور داشته اند كه ايرانيان تا « عاجز باشند طاعت مي دارند ... و اگر كمتر گونه يي قوت گيرند ... هم از جهت مذهب و هم از جهت ولايت ، يكي را از تركان زنده نمانند . » [ سياست نامه ( به نقل از : زرّين كوب ، فرار از مدرسه ، ص 44 ) چاپ ِ جعفر شعار ، ص 6 – 195 ]
[12] رك : ترجمه ي ِ فارسي ِ رشيد ياسمي ، ص 554 پابرگ ِ 3 . در پابرگ ِ 5 ص 562 نيز به خطابه ي ِ خود – در پاريس ، 1932 – اشاره و ارجاع داده .
[13] يعني باب ِ برزويه .
[14] ترجمه ي ِ مزبور كه نسخه ي ِ منحصر به فرد ِ آن در 1870 م شناسايي شده ، در 1876 با ترجمه ي ِ آلماني ِ آن ، در لايپزيگ انتشار يافته . دكتر خانلري از چاپ ِ 1911 ( برلين ) بهره برده است .
عدم ِ اعتناي ِ كريستن سن و گيرشمن به اين ترجمه را ( كه فاقد ِ باب ِ برزويه است ) چگونه بايد توجيه كرد ؟ چاپ ِ نخست ِ « ايران در زمان ساسانيان » در 1936 ، و چاپ ِ نخست ِ « ايران از آغاز تا اسلام » در 1951 صورت گرفته ؛ و در اين هر دو كتاب ، « باب ِ برزويه » به حيث ِ يك سند ِ دوره ي ِ ساساني تلقّي شده است .
جالب تر از همه اين كه دانشمند ِ بزرگ ِ ايراني ، مجتبي مينوي ، در « مكتوبي به عباس اقبال » به تاريخ ِ 1306 هجري ِ شمسي ( 1928 ميلادي ) به اين ترجمه مراجعه داشته است . ( رك : نقد حال ، ص 16 )
[15] در مورد ِ ويس و رامين مطمئنّم ؛ امّا در مورد ِ شاهنامه ، اين نظر متّكي به شواهد ِ لغت نامه ، و فحص ِ محدود ِ نگارنده در ديباچه ي ِ شاهنامه است . لازم است كه كليّه ي ِ مواضعي از شاهنامه كه فردوسي در آن از روزگار ِ خود مي گويد ، بررسي شود .
[16] رك : سياست نامه ، چاپ ِ دكتر شعار ، ص 259
[17] متأسّفانه مينوي نيز همين را تكرار كرده . ( رك : نقد حال ، ص 130 )
[18] اين « گويا » از آن رو ست كه بنده از معتزله و اشاعره و جنگ هاي ِ كلامي ، هيچ نمي دانم . از بي سوادي گذشته ، كمبود ِ كتاب درد ِ بزرگي است . براي ِ همين دو سه سطر اظهار ِ نظر ، به ناچار ، حدود ِ 4 – 3 ساعت در اين چند كتابي كه دارم ، گشتم و عاقبت به لغت نامه بسنده كردم .
[19] آگهي از : دكتر محمد امين رياحي ؛ كسايي ِ مروزي . زندگي ، انديشه و شعر او ؛ مقدّمه ، ص 29 پابرگ ِ 20 .
[I] رك : كتاب الهند ، ص 123 طبع ِ هند ( ¬ التّفهيم ، مقدّمه ي مصحّح : همايي ، ص 112 )
با توجّه به اهميّتي كه كه اين چند سطر از نوشته ي ِ ابوريحان دارد ، و نظر به آن كه علّامه همايي در برداشت ِ خويش از اين عبارت دچار ِ اشتباه شده ، عين ِ سخن ِ ابوريحان ، و پيش از آن سطري چند از نوشته ي ِ علّامه همايي نقل مي شود :
« ابوريحان مي خواست كه كتاب پنج تنتر را كه اصل كتاب كليله و دمنه است هم از سانسكريت بعربي نقل كند ؛ زيرا معتقد بود كه اين كتاب از همان زمان كه از هندي به پهلوي درآمده و بعد از آن هم كه از پهلوي بعربي و از عربي بفارسي دري نقل شده از تحريف و نقصان و زيادت مصون نمانده است ؛ و ابن مقفع و ديگر ناقلان و مترجمان كتاب امانت بخرج نداده و از خود اضافاتي افزوده اند .
مخصوصاً در باره ي ابن مقفع كه اولين مترجم كتابست از پهلوي بعربي اعتقاد ابوريحان اين است كه وي مخصوصاً باب برزويه را براي سست كردن عقايد اسلامي و دعوت بكيش مانويه علاوه كرده است . » [ پايان سخن همايي ]
و امّا سخن ِ ابوريحان :
« و بودي ان كنت اتمكن من ترجمة كتاب " پنج تنتر " و هو المعروف عندنا بكتاب " كليله و دمنه " فانه تردد بين الفارسية و الهندية ثم العربية و الفارسية علي السنة قوم لايؤمن تغييرهم اياه كعبدالله ابن المقفع في زيادة باب " برزويه " فيه قاصداً تشكيك ضعفي العقايد في الدين و كسرهم للدعوة الي مذاهب المنانيه و اذا كان متهما في مازاد لم يخل عن مثله في ما نقل » [ كتاب الهند ، ص 123 طبع هند ]
ترجمه ي ِ فارسي ِ آن :
« و من دوست دارم كه برايم ممكن مي شد كتاب پنج تنتر را كه نزد ما معروف به كتاب كليله و دمنه است ترجمه كنم چه اين كتاب ميان فارسي و هندي و سپس ميان عربي و فارسي بر زبان قومي گشته است كه ايمن از تغيير ايشان دران نمي توان بود مثل عبدالله بن المقفع در افزودنش باب برزويه را به قصد به شك انداختن مردم سست عقيده در دين و مغلوب كردن ايشان براي دعوت به مذهب مانوي ، و چون در آنچه افزوده است متّهم است ، از مثل آن در آنچه ترجمه كرده است خالي نباشد . » [ از : استاد مجتبي مينوي ، نقد حال ، ص 26 ]

مقصود ِ بنده از « اشتباه ِ علّامه همايي » ( كه ممكن است تسامح باشد نه اشتباه ! ) به آن است كه وي از نقل ِ « عربي به فارسي ِ دري » ِ كتاب ِ كليله و دمنه سخن به ميان مي آورد ، حال آن كه در عبارات ِ ابوريحان ، از اين فقره سخني نيست . منظور از « فارسي » كه در سخن ِ ابوريحان آمده ، در هر دو موضع « پهلوي » است نه « فارسي ِ دري » . ( و اين خود شاهدي است معتبر بر استعمال ِ اين كلمات . متأسّفانه مينوي نيز به اين موضوع توجّهي ننموده و هر دو مورد را « فارسي » آورده ، در حالي در ترجمه اي كه به زبان ِ امروز صورت مي گيرد ، بايد در هر دو موضع ، لفظ ِ « فارسي » را به « پهلوي » گزارش نمود و يا همان فارسي را آورد ، و در كمان ( ) پهلوي را افزود . )
عبارت ِ ابوريحان نشان نمي دهد كه وي ترجمه يا ترجمه هاي ِ فارسي ِ دري ِ كليله و دمنه را ديده ، يا بدان نظر داشته است . ( اين نكته هم درخور ِ تأمّل است كه ابوريحان هيچ اشاره اي به ترجمه ي ِ منظوم ِ رودكي نيز ندارد . آيا به روزگار ِ ابوريحان ، اين ترجمه بر جاي نبوده ؟ و اصلاً آيا به روزگار ابوريحان هيچ ترجمه ي ديگري از كليله و دمنه نداشته ايم ؟ ) ضمناً ، ابوريحان از « ديگر ناقلان و مترجمان كتاب » سخني نگفته است . ( مگر آن كه در جايي ديگر از كتاب الهند چنين گفته باشد ! )

[II] در كليله و دمنه چاپ مينوي ، اين عبارات مختصر تفاوتي دارد كه البتّه در موضوع ِ بحث تغييري ايجاد نمي كند ؛ امّا محض ِ اين كه خواننده بي نياز باشد ، نقل مي كنم :
خاصّه در اين روزگار تيره كه خيرات بر اطلاق روي بتراجع آورده است و همّت ِ مردمان از تقديم حسنات قاصر گشته با آنچه مَلِكِ عادل أنوشَرْوان كسري بن قباد را سعادت ِ ذات و يمن ِ نقيبت و رجاحت ِ عقل و ثبات ِ راي و علوّ ِ همّت و كمال ِ مقدرت و صدق ِ لهجت و شمول ِ عدل و رافت و إفاضت ِ جود و سخاوت و اشاعت ِ حلم و رحمت و محبّت ِ علم و علما و اختيار ِ حكمت و اصطناع حكما و ماليدن ِ جبّاران و تربيت ِ خدمتگاران و قمع ظالمان و تقويت ِ مظلومان حاصل است مي بينم كه كارهاي زمانه ميل به إدبار دارد ، و چُنانستي كه خيرات مردمان را وداع كردستي ، و افعال ستوده و اخلاق پسنديده مدروس گشته ، و راه ِ راست بسته ، و طريق ضلالت گشاده ، و عدل ناپيدا و جور ظاهر ، و علم متروك و جهل مطلوب ، و لُؤم و دناءَت مستولي و كرم و مروَّت منزوي ، و دوستيها ضعيف و عداوتها قوي ، و نيك مردان رنجور و مُسْتَذَلّ و شِرِّيران فارغ و محترم ، و مكر و خديعت بيدار و وفا و حرّيّت در خواب ، و دروغ مؤثّر و مثمر و راستي مردود و مهجور ، و حقّ منهزم و باطل مظفّر ، و متابعت ِ هوا سنّت ِ متبوع و ضايع گردانيدن احكام خرد طريق ِ مشروع ، و مظلوم ِ مُحِقّ ذليل و ظالم ِ مُبْطِل عزيز ، و حرص غالب و قناعت مغلوب ، و عالَم ِ غدّار بدين معاني شادمان و بحصول اين ابواب تازه و خندان .

كليله و دمنه . انشاي ابوالمعالي نصرالله منشي
تصحيح و توضيح : مجتبي مينوي طهراني
صص 6 – 55
براي اين عبارات در ديگر ترجمه ي ِ كهن ِ كليله و دمنه ، بنگريد به : داستان هاي بيدپاي ، محمّد بن عبدالله البخاري ؛ تصحيح ِ خانلري – روشن ، ص 68 ، سطر 19 و بعد .
[III] اين « حاشيه » ي ِ دراز ِ ناگزير ، كه در نگارش ِ تقريباً نهايي ِ پيشين ( در اواخر ِ بهمن ماه ِ 1380 ) ، بيش از همان هشت سطر ِ آغازين نبود ، خوش خوش و پاره پاره جا باز كرد . ممكن است در نظر ِ برخي ، كلاً زايد بنمايد . در پي ِ تحميل ِ نظر ِ خويش نيستم ، امّا اگر به ديده ي ِ انصاف بنگريم ، خواهيم پذيرفت كه وقتي به راستي و از قرار ِ واقع ، متن و حاشيه مان قاطي است ، نمي توانيم و لزومي ندارد كه در آرايش ِ نوشته هايمان ، به شيوه ي ِ غربيان بكوشيم . ايشان ، دست ِ كم ، يك يا دو صد سالي – يا بيشتر – هست كه همه چيزشان را به قرار ِ نظم بازآورده اند . حرف هايشان را دسته بندي مي كنند ، و به ترتيب ِ اولويّت گپ مي آورند . امّا در هستي ِ به تاريكي فكنده ي ِ ما ، گاه ناگهان ديده مي شود كه حاشيه اي متن است و متني بايد به حاشيه رود ، يا حتّي كلاً بدر شود !
اميدوارم كه توانسته باشم قدري از اهمّيّت ِ انتساب ِ « باب ِ برزويه » را نشان دهم .
...
ضمناً ، عبارتي كه در آغاز ِ اين « حاشيه » مورد ِ استناد قرار گرفته ، در ترجمه ي ِ بخاري چنين آمده : « در ميدان طلب دنيا لگام اسب فرو مگذار كه هيچ دانا را همراه خود نيابي . از مشاركت دون همتان ننگ نداري ؟ » ( داستانهاي بيدپاي ، ص 58 )
[IV] ادوارد زاخائو ، دانشمند ِ آلماني ، طابع ِ الاثار الباقيه [ لايپزيگ ، 1878 م ] در تعليقات خود مي نويسد كه نام ابومنصور ِ عبدالرّزاق را جز در الكامل ابن اثير – كه در تاريخ امارت ركن الدّوله ي بويه اي ، طي حوادث سال 349 ، از كسي بدين نام ياد كرده – در جايي ديگر نيافته ، و بر وي شناخته نيست .
آقاي دكتر اذكائي ، پس از اين اشاره آورده اند : « اكنون اين نام پس از قرن و ربعي در نزد ِ اهل ِ تحقيق و ادب بسيار معروف است ، چه پيوند اين نام با حماسه ي ِ كبير ملي ايران ( شاهنامه ) مساعي محققانه ي ِ دانشمندان برجسته اي را از ايرانشناسان بنام ايراني و اروپايي ... در شناخت حال و امر وي موجب شده است ... » [ الاثار ، تعليقه ي ِ 69 ]
مساعي ِ محقّقانه ي ِ دانشمندان درخور ِ سپاس و مايه ي ِ خرسندي است . با اين همه ، نمي توان گفت كه ابومنصور ِ عبدالرّزاق را شناخته ايم ، چرا كه هنوز به پرسشي كه او بدان رسيده بود نرسيده ايم !
[V] آقاي اذكائي ، مقاله ي ِ « فردوسي و شاهنامه » ي ِ تقي زاده را – كه در بخشي از آن به ابومنصور و شاهنامه ي ِ ابومنصوري پرداخته – [ رك : كتاب ِ « هزاره ي ِ فردوسي » ، و نيز : لغت نامه ، ذيل ِ « ابومنصور » ] به قلم نياورده اند . شايد ايشان نيز همچون نگارنده كه نوشته ي ِ مزبور را به دور از انصاف ِ تحقيق ديده و درخور ِ اعتنا نمي شمرم ، آن را درخور ِ يادكرد ندانسته اند !
به دو فقره ي ِ زير ، از نوشته ي ِ تقي زاده ، توجّه كنيد :
□ « از نسب ابومنصور تا سه پشت او را كه بنظر معقول مي آيد ذكر كرديم و باقي را كه لابد ساختگي است ذكر نكرديم . » [ لغت نامه . ج 1 ص 909 ح 2 ]
چرا ؟ - چون همه نام هاي ِ « ايراني » است ! نسب ِ ابومنصور ِ معمّري را تا پنج پشت ذكر كرده و پشت ِ پنجم را هم كه در « مقدّمه ي قديم شاهنامه » وجهي نامشخّص دارد – امّا به احتمال ِ قوي ، يك نام ِ ايراني است - ، از « مقدمّه ي بايسنغري شاهنامه » ، « منصور » آورده !!
□ « ابومنصور همت بر جمع همه ي اين اجزاء متفرقه و تكميل كتاب گماشت ... چنانكه فردوسي گفته :
يكي پهلوان بود دهقان نژاد
دلير و بزرگ و خردمند و راد
كه مقصود همان ابومنصور است كه نسب خود را به منوچهر مي رسانيد و خود را از اولاد سلاطين ايران قلمداد مي كرد و به واسطه ي همان نسب جعلي كه بر خود مي بست به خيال جمع و احياي تواريخ ملوك ايران افتاده و در پي گرد آوردن و تحقيق آنها بود . چنانكه گفته :
پژوهنده ي روزگار نخست
گذشته سخنها همه باز جست
»
[ همان . ص 912 ]
؛
در ارائه ي ِ چهره اي تيره و غير ِ واقعي از ابومنصور ِ عبدالرّزاق ، سخن ِ ابوريحان را – كه نفهميده ، يا نخواسته بفهمد – دستاويز قرار داده است .
تازگي زدگي ِ شديد ِ تقي زاده ، و كينه ي ِ درشت ِ وي به هر گون جلوه ي ِ ايراني ِ بركنار از تازي گري ، در اين نوشته كاملاً پيدا ست .
( در دو فقره مديحه ي ِ زنده ياد مينوي – در كتاب ِ « نقد ِ حال » - اين ويژگي ِ وجودي ِ تقي زاده را با نمود و جلوه اي تند و غير ِ قابل ِ انكار ، مي توان ديد ... )

[VI] بايد در پيشاني ِ پابرگ ِ 19 در اين باره توضيح مي دادم ، امّا دير نشده !
: در سياست نامه ، چاپ ِ عبّاس اقبال آشتياني ، اصلاً اين بخشي كه در آن از ابومنصور ِ عبدالرّزاق سخن رفته – يعني : « بيرون آمدن باطنيان ديگر باره به خراسان و ماوراءالنّهر و هلاك شدن ِ ايشان » [ در چاپ ِ دكتر شعار ، داخل در فصل ِ چهل و ششم ؛ ص 267 تا 273 ] – وجود ندارد . بنده به چاپ ِ 1891 ( شفر ) و 1330 قمري – بمبئي – و 1310 شمسي – تهران – ( خلخالي ) دسترس ندارم ، امّا صرف ِ نبودن ِ اين بخش در چاپ ِ اقبال – و قطعاً نبودن ِ آن در نسخه ي ِ خطّي ِ كهن ِ اساس ِ كار ِ او [ كه البتّه آن را معرّفي نكرده ] – اين گُمان را پيش مي آورد كه : شايد قزويني و مينورسكي (؟) و تقي زاده و صفا ، متّكي به همين نسخه ي ِ خطّي ِ اساس ِ چاپ ِ اقبال بوده اند . و اگر در چاپ هاي ِ سه گانه ي ِ پيش گفته هم اين بخش نباشد ، مسئله كاملاً حل است ! ( از كساني چون قزويني و ... ، با آن احاطه ي ِ عجيب به متون ِ ادوار ِ مختلف ، باور كردني نيست كه چنين مطلبي را ، آن هم در متني چون سياست نامه ، نديده يا ديده و فراموش كرده باشند . )
و زحمت ِ اين كار مي ماند براي ِ عزيزاني كه به آن چاپ هاي ِ قديمه دسترسي داشته و يا از چاپ ِ هيوبرت دارك نسخه اي داشته باشند . ( قطعاً آقاي ِ هيوبرت دارك – كه به اندازه ي ِ دكتر شعار به « روش ِ صحيح و دقّت ِ علمي » [ از مزاياي ِ چاپ ِ نام برده . رك : مقدّمه ي ِ شعار ، ص هيجده ] پاي بند نبوده اند ، - اين هم يك فقره غيب گويي ِ چشم بسته ! - ، - اختلاف ِ نسخ را با « روش ِ ناصحيح و دقّت ِ غير ِ علمي » به دست داده اند . و از آنجا مي توان معلوم كرد كه در كدام نسخه ها [ و احياناً چاپ ها ] اين بخش ِ بسيار مهم ، ساقط بوده است . )
[VII] فخرالدّين اسعد نيز عين ِ همين سخن ِ فردوسي را در ديباچه ي ِ منظومه ي ِ ويس و رامين آورده :
خداي ِ پاك و بي همتا و بي يار
هم از انديشه دور و هم ز ديدار
نه بتواند مرو را چشم ديدن
نه انديشه درو داند رسيدن
و جالب است كه براي ِ وي نيز « تشيّع » اثبات كرده اند ! ( رك : صادق هدايت ؛ چند نكته در باره ي ِ ويس و رامين . در مجموعه ي ِ « نوشته هاي پراكنده [ ص 495 ] » و نيز ضميمه ي ِ ويس و رامين ، چاپ ِ محمد روشن ، صص 9 – 388 . آقاي ِ محمد روشن نيز اين مطلب را تكرار كرده . بنگريد به مقدمه ي ِ ويس و رامين ، ص 10 . مورد و مستند ِ اين هر دو ، درخور ِ صد هزار خنده است . همين لحظه ، حين ِ تايپ ، به « سخن و سخنوران » نگاهي كردم كه ببينم فروزانفر هم دچار ِ اين خطا بوده يا نه . اصلاً به اين ياوه چاله گرفتار نيامده ! نه در مورد ِ فردوسي ، و نه در مورد ِ فخرالدّين اسعد . درود بر او . )
[VIII] رك : فروزانفر ؛ سخن و سخنوران ، ص 51 . ( بايد درود گفت به اين بزرگ مرد ، كه در اين مورد به درستي واژه ي « اتّهام » به كار مي بَرَد ! – پس قبلاً سخن و سخنوران را ديده بوده ام و فراموشم شده ؛ كه در حين ِ تايپ ِ پابرگ ِ 24 دوباره به آن بازگشته ام ! )

براي فايل ِ جداگانه ي ِ اين نوشته كليك كنيد .

زرهم - زوام ( يادداشتي در حاشيه ي كارنامه ي اردشير پاپكان )

در كارنامه ي ِ اردشير بابكان ، اندكي پس از فقره اي كه در باب ِ « جهرم » بدان استناد شد ، « نام » ي آمده كه زنده ياد فره وشي – گويا به استناد ِ شاهنامه – آن را صورتي از « جهرم » ، و با آن برابر دانسته است . نخست عين ِ متن ِ پهلوي ِ عبارتي را كه واژه ي مورد ِ نظر در آن است ، با آوانگار و پارسي گردان ِ آن ، و ابيات ِ شاهنامه ، مي آورم :
براي اصل ِ يادداشت ، كليك كنيد .

يك پيشوند ِ فعلي : فا

در گويش – يا فارسي ِ گونه ي ِ – طبس ِ گيلكي ‌‌[ كه در آن ، فعل ِ پيشوندي كاربرد ِ در خور ِ توجّه دارد ، و وجود ِ اين گونه افعال ، يكي از توان هاي ِ عمده ي ِ آن به شمار مي رود ] چند فعل با پيشوند ِ « فا » داريم :
□ فا كِردَ (ن) / (fã-kerdæ(n [= ~ كردن ]
= كردن ِ كار ؛ انجام دادن ِ كار [ ي ، براي ِ خود يا ديگري ] ؛ كردن ِ با انجامش همراه ؛ ...
□ فا شُدَ (ن) / (fã-ŝodæ(n [= ~ شدن ]شدن ]
= كرده شدن ِ كار ؛ انجام شدن ِ كار ؛ ...
كه بيشتر به صورت ِ تركيب هاي ِ فعلي ِ « كار / كار ِ فاكردن » ، « كار / كار ِ فاشدن » [= كار / كاري فاكردن ؛ كار / كاري فاشدن ] به كار مي رود .
از اين دو فعل / تركيب ِ فعلي ، تركيب هاي ِ « كار ِ فا كرده » ، « كار ِ فا نكرده » ، « كار ِ فا شده » ، « كار ِ فا نشده » ، و صفت ِ فاعلي ِ « كار فا كُ [= كار فا كن ] = كاري ، اهل ِ كار » ، و بعض ِ تركيبات ِ ديگر بر آمده و كاربرد دارد .
□ فا اَمْدَ (ن) / (fã-amdæ(n [= ~آمدن ]
= به انجامش رسيدن ِ عمل ِ تبديل ِ شير ِ مايه خورده به ماست .
□
چنان كه از همين دو سه مورد بر مي آيد ، پيشوند ِ « فا » معني ِ « انجامش » به فعل مي بخشد .
عجالتاً ، فعل ِ ديگري با اين پيشوند به ذهن ندارم . تركيب ِ فعلي ِ « به زير فا اَمْدَ (ن) / (be-zir-fã-amdæ(n [= به زير فا آمدن ] » هم داريم ، امّا بنده وجه ِ كاركردي ِ « فا » ي ِ آن را درست نمي فهمم . ممكن است صورتي از « وا / باز » باشد . و اين تركيب ِ فعلي ، براي ِ حالتي به كار مي رود كه شخص از وضع ِ تكيه زده به پشتي يا ديوار ، خود را فرو مي هلد ، به گونه اي كه به جاي ِ نشيمن ، بخشي از كمرگاه ِ او نيز بر زمين قرار مي گيرد ؛ فرو لميدن .
□
ممكن است گفته شود كه در آن دو سه فعل ، « فا » صورتي است از « وا » ، كه براي ِ جلوگيري از درهم آميزي و خلط با افعال ِ ديگري كه پيشوند ِ « وا » دارد ( مانند ِ : وا كِرْدَ (ن) = باز كردن ؛ وا اَمْدَ (ن) [= وا / باز آمدن ] = 1. حاصل شدن 2. برگشتن و جدا شدن ِ لايه ي ِ چسبانيده يا نصب شده به سطح ِ چيزي يا جايي ؛ ... ) به صورت ِ « فا » در آمده است .
پاسخ چنين است كه : در اين گويش ( همچنان كه در فارسي ِ رسمي ) ، افعال ِ چندي داريم كه پيشوند ِ آن يكسان است ، و معني مختلف ؛ مانند ِ :
وَرْ بُرِّدَ (ن) / (var-borredæ(n [= ور / بر بُريدن ] = 1. بريدن ِ شير – در فاسد شدن يا در فرايند ِ تبديل شير به پنير – كه فعل ِ لازم است 2. بريدن و قطعه قطعه كردن علف و يونجه و مانند ِ آن ، با ابزار ِ علف بُر – و اين متعدّي است .
وا شُدَ (ن) / (vã-ŝodæ(n [= وا / باز شدن ] = 1. تبديل ِ جامد به مايع 2. باز شدن ، گشوده شدن .
و ديگر آن كه « وا / باز » در دو سه فعل ِ مذكور هيچ گونه توجيه ِ معنايي ندارد . پس احتمال ِ اين كه « فا » صورتي از « وا / باز » باشد ، تقريباً برابر ِ صفر است ! امّا اين كه سه پيشوند ِ « فا / وا / باز » در اصل و ريشه با هم يكي است يا هر يك وضع و ريشه ي ِ جداگانه اي دارد و داشته ، بحث ِ ديگري است كه نه طرح ِ آن در حوصله ي ِ اين يادداشت مي گنجد و نه نگارنده صلاحيّت ِ پرداختن به آن را در خود مي بينم . آنچه به قطع و يقين مي توانم گفت اين است كه در مطالعه ي ِ كنوني ِ ما ، پيشوند ِ « فا » در گويش ِ طبس ، پيشوندي كاملاً مستقل و مميّز محسوب مي شود .
□
و امّا ، نكته ي ِ اصلي و مقصد ِ اين يادداشت ، با عبارتي از كتاب ِ سياست نامه مربوط است :
در حكايت ِ « سليمان ِ عبدالملك ِ اُموي و خواستن ِ او جعفر ِ برمكي را از بلخ » ، مي خوانيم كه چون جعفر به نزد ِ سليمان مي آيد ، سليمان او را به تندي از خويش مي راند ؛ سبب مي پرسند ، مي گويد : « او با خويشتن زهر ِ قاتل داشت . » . از جعفر جويا مي شوند ، مي گويد :
« بلي ، و هنوز دارم ... در اين حال كه سليمان بن عبدالملك مرا بخواند به حقيقت مرا معلوم نبود كه از جهت ِ چه مي خواند . انديشيدم كه اگر از من گنجنامه طلب كند يا چيزي در خواهد كه وفا نتوانم كرد و يا رنجي رساند كه طاقت ِ آن ندارم ... زهر بخورم تا از رنج و مذلّت برهم . » ( جعفر شعار ، ص 213 ؛ اقبال ، ص 221 ؛ هيوبرت دارك ، ص 237 . )
،
بنده ي ِ نگارنده چنان مي بينم كه در اين موضع ، « وفا نتوانم كرد » وجهي ندارد و به احتمال ِ قوي ، در اصل « فا نتوانم كرد » بوده است . به لحاظ ِ معنا ، « وفا كردن » مستلزم ِ آن است كه پيش از آن « عهد » ي شده باشد ؛ حال آن كه اين جا – در اين حكايت – نه تنها جعفر ِ برمكي عهدي نكرده بوده ، بلكه سليمان ِ عبدالملك را پيش از آن اصلاً نديده بوده و با وي آشنايي و سر و كاري نداشته بوده است . ( مگر آن كه همان « فرا خواندن و به اعزاز آوردن ِ جعفر ِ برمكي » را به منزله ي ِ عهدي ميان ِ آن دو ، و تعهّدي از جانب ِ جعفر بدانيم ؛ و يا ساده تر از آن ، « زيستن در قلمرو ِ فرمان روا » را متضمّن ِ عهد و تعهّد ِ فرمان بر بينگاريم . و به گُمان ِ نگارنده ، هيچ يك از اين دو وجه منطقي نمي نمايد و تحميل ِ بر عبارت است . )
□
آنچه در نظر بود كه به دمباله ي ِ يادداشت بيايد ، عبارت بود از : مجمل ِ بررسي ِ كليّه ي ِ افعالي كه با اين پيشوند در فرهنگ ِ فارسي ِ معين و لغت نامه آمده ؛ به اضافه ي ِ ارائه ي ِ شواهدي براي ِ « وفا كردن » - تا بيشتر روشن گردد كه در عبارت ِ سياست نامه ، « وفا كردن » بي وجه است ؛ و نيز ارائه ي ِ عبارات و ابياتي كه در آن ممكن است در اصل « فا كردن » بوده ، و به علّت ِ ناشناخت يا هر علّت ِ ديگر ، به « وفا كردن » يا لفظي ديگر تغيير يافته است - ؛ امّا اينك به رعايت ِ حوصله ي ِ خواننده ، تنها به افزودن ِ سطري چند بسنده مي كنم :
1. نگارنده شواهد ِ مدخل هاي ِ « وفا » و « وفا كردن » را در لغت نامه ، به دقّت مورد ِ تأمّل قرار داده ، و از طريق ِ فهرست ِ واژگان ِ چند متن ِ كهن نيز مواردي را ديده ام . موردي مشابه ِ مورد ِ سياست نامه يافت نشد ( كه در آن بدون ِ پيشينه ي ِارتباط ِ دو تن با يگديگر، سخن از « وفا كردن » رفته باشد ) .
2. در موارد ِ زير نيز ممكن است كه در اصل « فا كردن » بوده باشد :
□ « و حاجت بر خويشاوندان كه وفا نكنند از زمهرير سردتر است . »
[ كيمياي سعادت ، ص 498 ]
□ دانش به من مفوّض كرده ست كار ِ نظم
زان نوع هر چه خواهد از من وفا كنم
چون كرد كدخدايي ِ آن را به رسم ِ من
يا كرده ام چنان كه ببايست يا كنم
[ مسعود ِ سعد ، ص 346 ]
مصرع ِ اخير ، مي تواند چنين بوده باشد : فا كرده ام چنان كه ببايست و ، فا كنم !
□
ترديد ندارم كه چنان چه در نسخه هاي ِ كهن ِ متون ِ كهن – به ويژه متون ِ سده هاي ِ 4 تا 6 – به دقّت جست و جو شود ، شواهدي روشن از اين پيشوند و برخي افعال ِ آن به دست خواهد آمد .
در لغت نامه ، افعال ِ متعدّدي هست كه با « فا » آغاز مي شود . در برخي ، « فا » صورتي از « وا / باز » است ، و در شماري نيز نامشخّص مي نمايد . از آنجا كه اين گروه افعال فاقد ِ شاهد است ، از پرداختن به آن ، به نتيجه اي نمي توان رسيد . راه ِ درست ، تفحّص در متون ِ كهن ، به استناد ِ نسخ ِ خطّي ِ قديم است . – و نه نسخه هاي ِ متأخّر ( توجّه شود كه تقدّم و تأخّر به صرف ِ « تاريخ ِ كتابت » نيست ) يا چاپ هاي ِ مصحَّح ِ برخي از معاصران ( كه ده يك بيش در خور ِ اعتماد براي ِ چنين پژوهش هايي نيست ! ) . ( تأكيد بر نسخ ِ خطّي ِ كهن از آن رو ست كه بسياري از ويژگي ها و سازه هاي ِ زباني ِ كهن ، به مرور و طيّ ِ كتابت هاي ِ متوالي ، در اثر ِ ناشناخت ِ برخي از كاتبان و اغلبي از فضلا ، و نيز بنا به پاره اي زمينه ها و علل ِ ديگر ، به تحريف و تغيير ، و دگرگوني و تبديل دچار آمده و گاه به كلّي محو گشته و باز شناخت ِ آن به حيطه ي ِ محال پيوسته است ؛ و جز با پاليدن ِ نسخ ِ معتبر ِ كهن ، اميدي به باز يافت ِ آن نيست . ) – همچنان كه مراجعه به مجموعه ي ِ زبان ها و گويش هاي ِ ايراني ، از اوستايي و پارسي ِ باستان گرفته تا گويش هاي ِ زنده ، نيمه زنده و يا مرده ي ِ امروز و ديروز ِ سرتاسر ِ سرزمين هاي ِ ايران ِ بزرگ ، ضروري است . هر سندي را بايد جُست و به ديده ي ِ تأمّل در آن نگريست .
و البتّه اين همه جان كندن – آن هم براي ِ مثلاً واژگان ِ يك زبان – گاه ديوانگي به نظر مي آيد ؛ در چشم ِ ما مردمي كه همه چيز را سهل و سرسري مي انگاريم .
□□
پايان ِ سخن اين كه :
الف ) دوست ِ خوب ِ عربي دانم ، م . ب . عطّاري ، اشاره مي كند كه اولاً : در عربي ، « وفا » معني ِ ناظر به « انجامش » نيز دارد ؛ ثانياً : ممكن است « فا » - كه تو آن را پيشوندي كاملاً فارسي مي پنداري – از « وفا » برآمده باشد . و در اين باره به بحث ِ « اعلال » استناد مي كند ؛ ليكن بنده ي ِ عربي ندان ، از تأمّل بر اين فقره و احتمال عاجزم .
ب ) با نيم نگاهي به فرهنگ ِ فارسي ِ معين ، دانسته مي شود كه معاني ِ مربوط با « انجامش » ، ذيل ِ « وفا » ثبت شده : « ... 2- انجام پذيرفتن ... 4- انجام يابندگي » ( افزون بر آن كه در يك جفت معني ِ ديگر – از معاني ِ شش گانه – نيز وجهي از « انجامش » وجود دارد : « 1- بسر بردن عهد و پيمان ... 3- بسر بردگي عهد و قول » ) ، امّا هيچ يك از اين معاني ، شاهدي ندارد .
در لغت نامه نيز معني ِ « انجام يابندگي » ذكر شده ( با ارجاع به « وفاء » ، كه من دليل ِ آن را نمي فهمم ! ) ؛ و براي ِ « وفا شدن » ، به معني ِ « به جا آورده شدن ، عملي شدن ، انجام پذيرفتن » ، دو بيت ِ زير ، از سوزني به شاهد آمده :
تكيه بر همّت و مروّت ِ توست
طمع ِ من وفا شود ارجو
هر چه داري طمع ، وفا شده باد
از ملك ، لا اله الّا هو
به گمان ِ بنده ، در اين دو بيت ، مناسب ترين معنا « بر آورده شدن » است- كه باري از « انجامش » با خود دارد و ندارد ! - . ضمناً ، در اين دو بيت با تركيب ِ فعلي ِ « طمع ِ كسي وفا شدن » روبروييم ، نه با فعل ِ مركّب ِ « وفا شدن » .
و ديگر ، در هيچ يك از ابياتي كه ذيل ِ « وفا » - به طور ِ كلّي – به شاهد آمده ، وجهي از معناي ِ « انجام يابندگي » ديده نمي شود .
□
نظر ِ نهايي ِ نگارنده به اين است كه : 1. « فا » ي ِ پيشوند ، كه در اين يادداشت معرّفي شد ، ربطي به « وفا » ندارد . 2. « وفا » ي ِ عربي ، معني ِ « انجامش » ندارد ، الّا در محدوده ي ِ « عمل ِ به عهد » . 3. بوي ِ آن مي آيد كه حجمي از معناي ِ ناظر به « انجامش » ، از ذيل ِ معنا / كاركرد ِ « فا » ي ِ پيشوند ِ فارسي ، در طول ِ ساليان و سده ها ، به ذيل ِ « وفا » ي ِ عربي رفته يا برده شده باشد .
اين پديده را داريم . در اين باره – يعني « خيزيدن يا خيزانيدن ِ معنايي از ذيل ِ يك واژه ي ِ فارسي به ذيل ِ يك واژه ي ِ عربي » - يادداشتي دارم با دو نمونه يا شاهد ، كه به زودي به نگارش ِ نهايي خواهد رسيد .

مهدي سهرابي
اَمرداد ِ 1381
‏ ( تايپ : دوشنبه‏، 2005‏/04‏/18 )

------------------
مشخّصات ِ منابع و مراجع :

ديوان ِ مسعود سعد سلمان . تصحيح ِ رشيد ياسمي . انتشارات اميركبير ، دوم ، 1362.
سياست نامه ( سير الملوك ) . خواجه نظام الملك طوسي . به كوشش ِ جعفر شعار . شركت سهامي كتابهاي جيبي ، سوم ، 1364. / ~ تصحيح ِ اقبال آشتياني . انتشارات اساطير ، 1369.
فرهنگ ِ فارسي . تأليف ِ محمّد معين .
كيمياي سعادت . محمّد غزّالي . تصحيح ِ احمد آرام ، ... ؟ ، 1370.
لغت نامه . دهخدا . چاپ سوم ( چاپ دوم از دوره ي جديد ) ، 1377.
( از « سياست نامه » تصحيح ِ هيوبرت دارك ، نسخه اي ندارم ، امّا عبارت ِ مورد ِ نظر را در فرصتي – در كتاب خانه ي ِ شخصي ِ دوستي – ديده و يادداشت كرده ام ... )

براي فايل ِ جداگانه ي ِ اين نوشته كليك كنيد .

يك فعل ِ پيشوندي : واخوردن

پيرامون ِ پيشوندهاي ِ فعلي ، و فعل هاي ِ پيشوندي در زبان ِ فارسي ، و اهميّت ِ عظيم ِ آن در توانش ِ زبان ، سخن بسيار مي توان گفت . و البتّه ، سخن گفتن در اين باره ، در صلاحيّت ِ اساتيد ِ زبان دان است ، نه اين بي مايه . با اين همه ، محض ِ ضرورت ، چند كلمه اي مي نگارم .
يكي از ضعف هاي ِ جدّي ِ زبان ِ فارسي ِ پس از سده ي ِ هفتم ( يا : ششم و هفتم ) ، در متروك شدن ِ پيشوندها و فعل هاي ِ پيشوندي چهره نموده و تحقّق يافته است . [1] و اين ضعفي لاعلاج نيست . چنانچه پيشينه ي ِ زباني ِ خود را – در زمينه ي ِ افعال و ساير ِ زمينه ها – به درستي مورد ِ شناخت و بازنگري قرار دهيم ، مي توانيم بسياري از ويژگي ها و داشته هاي ِ زباني ِ كهن را ، كه مايه ي ِ توان و استواري و زيبايي ِ آن بوده و به عللي – كه شناسايي ِ آن نيز ، امري كاملاً ممكن و ضروري است – متروك گرديده و توان ِ عمومي ِ زبان ِ ما را كاهش داده ، دوباره به زبان ِ خويش بازگردانيم ، و از اين راه ، پاره اي از سستي ها و ناتواني هايي را كه بدين زبان راه يافته ، برطرف سازيم .
بديهي است كه بخش ِ قابل ِ توجّهي از پيشينه ي ِ زباني ِ ما – كه بعضاً ممكن است حتّي در كهن ترين متن هاي ِ به جا مانده ي ِ فارسي [2] نيز برجاي نمانده باشد – به عينه و يا به صور ِ تغيير يافته ، در گويش هاي ِ محلّي محفوظ مانده ؛ و مي توان با پژوهش هاي ِ دقيق و اصولي ، در زمينه ي ِ گويش هاي ِ سراسر ِ سرزمين هاي ِ ايراني [ ايران ِ زباني و فرهنگي ] بدان دست يافت .
مي توانم بدون ِ ذرّه اي تعصّب و اغراق ، به جرأت بگويم كه موارد ِ بسيار يافته ام كه در آن ، در اداي ِ يك معني ، يك مفهوم ، يك حالت ، گويش ِ شهر ِ كوچك و دور افتاده و محصور در كوير ِ « طبس » ، بسيار توانا تر از فارسي ِ رسمي ِ امروزين است . ( هر كس ترديد دارد ، منتظر ِ « فرهنگ نامه ي ِ طبسان » بماند . اگر چه ، با دست نگري و تلخ زيوي ِ كنوني ِ نگارنده ، ممكن است به پايان بردن ِ آن ، چندين سال ِ ديگر نيز به درازا كشد . )
*
و امّا بپردازيم به فعل ِ پيشوندي ِ « واخوردن » :
در گويش ِ طبس ، افعال ِ « نوشيدن » و « آشاميدن » به كار نمي رود و به جاي ِ آن « واخوردن » داريم . در فارسي ِ كهن ، اين فعل ِ پيشوندي ، با همين معنا به كار مي رفته است . ( به همين صورت ، يا به صورت ِ « بازخوردن » - و در برخي از گونه ها : فاخوردن . ) :
** « يا اين مي ِ مست كننده بازخوريد . » ( ترجمه ي تفسير طبري ، ج 1 ص 96 )
** « و به ديه اندر شد به طلب آب و هيچ جا آب نيافت چنداني كه بازخوردي ... پاره اي انگور باز كرد و آب از آن بگرفت و پاره اي بازخورد و پاره اي در چيزي كرد و گفت ساعتي ديگر چون تشنه شوم بازخورم ... » ( همان ، ص 165 )
** « دم = دم ِ آب كه بازخورند . » ( لغت فرس . نقل از لغت نامه ، ذيل ِ : دم . )
** « مشرب مي شناسم امّا واخوردن نمي يارم . » ( سخنان پير هرات ، ص 124 ) ( در صفحه ي ِ 88 همين عبارت تكرار شده ، و در آن « فاخوردن » آمده . )
** « و نزديك ايشان هيچ نبود از هيچ نوع مال ، و آبي نبود كه بازخوردندي و كشتهاشان بخوشيد . » ( تفسر ابوالفتوح رازي ، ج 14 ص 228 )
**آمد گل ، اگر باده گساري ، واخور
بي باده ، نفس چند شماري ، واخور
دي ، اقچه نداشتي نخوردي ، شايد
امروز ، كه گل به دست داري ، واخور
( حميد پسر رشيد گنجه اي . نزهة المجالس ، ش 411 )
** اي هر نفسي نهاده بر كف ساغر
عيبي نبود ، ز دوستان ياد آور
ما را مي ِ لعل نيست جز در ديده
باري تو كه در پياله داري واخور
( علاء الدين غوري . نزهة المجالس ، ش 2612 )
** « دهقان پياله اي بازخورد . » ( مرزبان نامه ، ص 40 )
** « خون او را از شراب خوشتر بازخوردند . » (همان ، ص 484)
** « [ آب را ] در سه نوبت بازخورَد . » ( علاء الدوله سمناني . مصنّفات ، ص 12 )
** ساقي بده آن باده كه خون شد جگرم
باشد كه به مي ز دست غم جان ببرم
گر خلق جهان به كشتنم برخيزند
مي واخورم و ز هيچ كس وانخورم
( خواجوي كرماني . ديوان ، ص 545 )
...
بديهي است كه شواهد ِ اين فعل ِ پيشوندي منحصر به همين چند مورد نيست .
چند يادآوري :
1 – اين فعل ِ پيشوندي در هيچ يك از دو لغت نامه ي ِ معتبر و پر استفاده ي ِ معين و دهخدا [3] نيامده است ؛ الا آن كه در لغت نامه ، ذيل ِ « بازخوردن » ، نخستين معنا « خوردن و بلعيدن » ذكر شده ( از ناظم الاطبا ) و سپس شاهدي از تاريخ ِ قم نقل شده : « هرمزان گفت مرا مكش تا يك شربت آب بازخورم . » . بايد گفت كه شاهد كاملاً درست است ، اما معني ِ ارائه شده درست نيست ؛ چرا كه اگر « باز / واخوردن » را به معني ِ « خوردن » بگيريم ، به عاطل بودن ِ پيشوند ِ آن حكم كرده ايم . همچنين ، حق خواهيم داشت كه بگوييم : امروز چلو كباب واخوردم ( يا : بازخوردم ) !! آيا مي توان چلو كباب نوشيد ؟! پس « واخوردم » هم نمي توان گفت !
2 – در واژه نامه ي ِ « سخنان پير هرات » ، هيچ يك از دو وجه ِ « فاخوردن / واخوردن » بازتاب نيافته ؛ حال آن كه ، نخستين ويژگي و بلكه علّت ِ وجودي ِ « واژه نامه » در چنين آثاري اين است كه كليه ي ِ فوايد ِ واژگاني انعكاس يابد ، تا پژوهندگان ناچار از چشم گردان ، و تورّق ِ تمامي ِ اوراق ِ يك متن نباشند . كاري كه من كرده ام ؛ آن هم نه يك بار !!
3 – دكتر رياحي نيز ، در مقدمه ي ِ « نزهة المجالس » - ص 23 - « واخوردن » را به معني ِ « خوردن » گرفته اند ، كه درست نيست .
4 – آقاي ِ روشن ، در واژه نامه ي ِ ارزشمند ِ « مرزبان نامه » ، معني ِ كاملاً درست آورده اند : نوشيدن .
** *
نكته :
در ترانه ي ِ حميد گنجه اي ، موردي وجود دارد كه احتمالاً در برداشت ِ استاد رياحي بي تأثير نبوده ، و آن اين است كه در مصرع ِ سوم ، فعل ِ « خوردن » - بدون ِ پيشوند – آمده . تنگي ِ مجال در كار نبوده ، و اين مربوط به رفتار ِ طبيعي ِ زبان است . در اين مصرع ، مطلق ِ « خوردن » در نظر است . در گويش ِ طبس نيز ، مثلاً مي گوييم :
« سه سال بُ هَنچي شراب ِ بِنَخُّرده بُدُم ؛ يه پِيَلَه ي ِ واخُردُم ، كلّه پا شُدُم ! »
[= سه سال بود همچنين شرابي بنخورده بودم ؛ يك پياله اي واخوردم ، كلّه پا شدم ! ]
شاهد از پارسي ِ كهن :
« آن روز كه نوبت ِ شتر بودي ، بيامدي و دهن برنهادي و جمله آب بازخوردي ، و هم چندان آب كه خوردي شير بدادي . و روزي [ كه ] نوبت ايشان را بودي ، شتر آب نخوردي و شير ندادي . » ( تفسير ابوالفتوح ، ج 14 ص 349 )
***
* * * *
در اسرار التّوحيد ، حكايتي آمده با عباراتي زيبا و بياني نازك : « شيخ ما گفت : پير بلفضل ِ حسن را گفتند كه دعايي بكن كه باران مي نيايد . گفت : « آري » آن شب برفي آمد بزرگ . گفتند : « چه كردي ؟ » گفت : « ترينه وا خوردم . » يعني چون من خنك ببودم جهان خنك ببود . » ( ص 259 )
استاد شفيعي ، « وا » را از آن ِ « ترينه » دانسته اند : ترينه وا . و در تعليقات ، در معناي ِ آن آورده اند : « كشكينه ( البلغه 141 ) غذايي از نان و سركه و سبزيجات ( نيكلسون . تعليقات تذكره 11p15 ) ¬ دوغ وا ، مويزوا ، ... » [ و در « فهرست لغات » آورده اند : « غذا يا آش كه در آن ترينه بكار برند . » ؛ و براي ِ خود ِ « ترينه » آورده اند : « نوعي قاتق كه مردم ِ فقير در غذاي ِ خود بكار مي برند . » ]
به گمان نگارنده ، نه معنايي كه در اين جا آمده مناسب ِ اين حكايت است ، و نه آن چه در فرهنگ ِ معين و لغت نامه ، ذيل ِ « ترينه » آمده . ( ضمناً ، در لغت نامه ، ذيل ِ « ترينه وا » همين حكايت نقل شده – با اندكي اختلاف – [ از تذكرة الاوليا ] . لفظ ِ درآيه ، صراحت دارد بر اين كه مؤلفان ِ لغت نامه نيز « وا » را از « ترينه » دانسته اند ! ) به نظر ِ نگارنده ، « وا » جزء ِ فعل ، و « پيشوند » ِ آن است : واخوردن . اين نكته را بيفزايم كه در گويش ِ طبس ، در مورد ِ غذاي ِ مايع – مانند ِ آش ِ رقيق ، آب دوغ خيار ، .. – نيز ، چنان چه از لب ِ كاسه سركشيده شود ، فعل ِ « واخوردن » كاربرد دارد .
هم چنين ، « ترينه » بيش از آن كه با « وا » آمده باشد ، بدون ِ آن آمده . از جمله در قطعه اي دوبيتي در همين كتاب ّ اسرار التّوحيد ( ص 329 ) :
ما و همين دوغ وا و ترف و ترينه
پخته ي ِ امروز يا ز باقي ِ دينه
عزّ ولايت به ذُلّ عزل نيرزد
گر چه ترا بو ز چاچ تا به مدينه
و دراين شعر طيّان ِ مرغزي ( لغت نامه ، لغت فرس ، صحاح ،...) :
گر همه نيكوان ترينه شوند
تو كبيتاي ِ كنجدين ِ مني !
و دراين بيت ِ ناصر ِ خسرو( چاپ ِ مينوي / محقق ، ق 168 ب 3 ) :
شكر چه نهي به خوان بر ، چون نداري
به طبع اندر ، مگر سركه و ترينه ؟
كه البته بايد خورشي باشد از همان گونه كه در فرهنگ ِ معين و البلغه ( تعليقات ِ اسرار التوحيد ) آمده ؛ و نيز در شعر « ما و همين دوغ وا ... » .
در فرهنگ ِ معين ، تنها وجه ِ « ترينه » ذكر شده و در لغت نامه نيز ، شرح ِ اصلي ذيل ِ « ترينه » آمده ؛ و اين نشان از آن دارد كه « ترينه » بيشتر به كار رفته تا « ترينه وا » ؛ - يا مؤلفان چنين ديده اند .
* *
و امّا ، اين « ترينه » چيست ، يا چه بوده ؟
بايد پذيرفت كه معني ِ دقيق ِ برخي واژه ها را نمي توان با مراجعه به فرهنگ ها به دست آورد . و باز ، نابسندگي ِ فرهنگ ها ، در مواردي از اين گونه ، كه با نام ِ خورشي روبروييم كه در اين روزگار – دست ِ كم با اين نام ِ خاص – معمول و شناخته نيست ، بيشتر چهره مي نمايد .
آن چه ذيل ِ « ترينه » در فرهنگ ِ جهانگيري و چند فرهنگ ِ بعد از آن – رشيدي و برهان و ... – و دو فرهنگ ِ معاصر – لغت نامه و فرهنگ ِ معين – آمده ، تقريباً يكسان است .
* *
با توجّه به لفظ ِ « خُنُك » و فعل ِ « واخوردن » ، « ترينه » اي كه در اين حكايت آمده ، بايد چيزي از گونه ي ِ « فالوده » بوده باشد . ( مانند ِ فالوده ي ِ كرماني ِ امروز ، و نه فالوده ي ِ رشته اي ِ شيرازي ) . اين كه در ساخت ِ آن ، كشك به كار مي رفته يا دوغ يا شير يا دوشاب ، و چه و چها ، روشن نيست . اين اندازه مي توان دانست كه اين « ترينه » ، سخت خُنُك مي بوده است ( خُنُكي ِ فيزيكي ِ عاريتي ، و نه سردي ِ خاصيتي – كه به آن « خُنُك » نمي گفته اند ، و نمي گوييم ! ) . و احتمالاً در آن يخ مي ريخته اند . گمان ِ فالوده گونگي ِ اين « ترينه » از آن جا به ذهن مي آيد كه مي گويد : « برفي آمد ... » . در اين برداشت ، ميان ِ دانه هاي ِ سپيد ِ فالوده با دانه هاي ِ برف ، مانندگي وجود دارد . و بايد توجّه داشت كه موضوع يا نكته ي ِ اصلي ِ مورد ِ نظر در اين حكايت ، باور و اعتقاد ِ « مشابهت يا همساني ِ وضع و حالت ِ جهان [ بيرون ] با وضع و حالت ِ [ درون ] ِ پير و قطب » است ، كه با باور ِ « همه تويي » در عرفان مربوط است . در تذكرة الاوليا ، اين حكايت ، با اندك تفاوتي در جزئيات ، آمده و در آن ، به اين موضوع صريحاً اشاره شده : « گفتند : چه كردي ؟ گفت : ترينه واخوردم . يعني كه من قطبم ، چون من خنك شدم ، همه ي ِ جهان كه بر من مي گردد خنك شد . » ( ص 818 )
* * *
يك ناپهريزي ِ ديگر هم مانده . ( در طبس ، به جاي ِ « پرهيز » ، « پهريز » داريم ، كه همان وجه ِ پهلوي ِ واژه است . و « ناپهريزي » در اين جا يعني : بي احتياطي ! – بواقع ، كمال ِ ناپهريزي است كه آدمي [ وقتي پس از سال ها ، به خود اجازه ي ِ نوشتن داده ] درست در نخستين قدم ها ، هر حدس و احتمالي را بي محابا روي ِ كاغذ بياورد و در پي ِ نشر ِ آن برآيد ، و هيچ نترسد كه اگر غلط كرده باشد ، مايه ي ِ تمسخر ِ قوم [ يعني اهل ِ فند ] واقع خواهد شد . امّا من با چنين مقوله اي بيگانه ام . درست يا نادرست درآمدن ِ نظر يا حدسي كه آدم ِ اهل يا مدّعي ِ پژوهش مطرح مي كند ، هر دو به يك اندازه سود مي رساند ! دانستن و باورداشتن ِ اين اصل ِ بديهي ، نخستين شرط ِ پژوهش است . )
در دفتر ِ دوّم ِ مثنوي ( بيت ِ 2165 ) آمده :
هر كه را ديو از كريمان وابرد
بي كسش يابد سرش را او خورد
ممكن است مصرع ِ دوم چنين بوده باشد :
بي كسش يابد سُرش را واخورد
« سُر » به معني ِ « شراب » ( شراب ِ برنج ) است :
لفت بخورد و كرم ، درد گرفتم شكم
سُر بكشيدم دو دم ، مست شدم ناگهان [4]
( لبيبي )
اگر چنين باشد ، احتمال مي رود كه « سُر ِ كسي را واخوردن » ، مثل بوده باشد ؛ درست عكس ِ « دم ِ كسي را خوردن » ، به معني ِ « فريب خوردن از كسي ، فريفته ي ِ نيرنگ ِ كسي شدن » :
مَريد خواند خداوند ديو ِ وسوسه را
كه هر كه خورد دم ِ او ، چو او مَريد شود
( ديوان كبير ، ج 2 بيت ِ 10033 . نقل از : فرهنگ نوادر لغات ديوان كبير )
آنچه نگارنده را به گمان افكنده ، دو چيز است : يكي « او » ، كه اگر چيز ِ ديگري نباشد و ضمير باشد ، در اين جا « حشو ِ محض » است ؛ و ديگر فعل ِ « وابردن » در مصرع ِ نخست . ( و در هر صورت ، مي ارزد كه نسخه هاي ِ كهن ِ مثنوي ديده شود . مثنوي اي كه اين نامراد در خانه دارد نسخه اي از چاپ ِ بازاري و مفتضح ِ انتشارات ِ امير كبير است / چاپ ِ هشتم ، 1361 . )

مهدي سهرابي
81 / 1380

***
***
منابع و مراجع
اسرار التّوحيد في مقامات الشّيخ ابي سعيد ، تأليف ِ محمد بن منوّر ميهني ؛ تصحيح ِ دكتر محمد رضا شفيعي كدكني ، انتشارات آگاه ، دوم ، 1367 .
تاريخ زبان فارسي ؛ دكتر پرويز ناتل خانلري ، نشر نو ، چهارم ، 1369 .
تذكرة الاوليا ، عطّار ؛ تصحيح دكتر محمد استعلامي ، انتشارات زوار ، چهارم ، 1363 .
ترجمه ي تفسير طبري ، - ؛ تصحيح حبيب يغمايي ، انتشارات توس ، سوم ، 1367 .
تفسير ابوالفتوح رازي ؛ تصحيح دكتر ياحقي و دكتر ناصح ، ... ( يك جلد – ج 14 – امانتي به دسترس بوده ، اكنون نيست كه مشخصات را بنويسم . )
ديوان خواجو ؛ تصحيح احمد سهيلي خوانساري ، انتشارات پاژنگ ، 1369 .
ديوان ناصر ِ خسرو ؛ تصحيح ِ مينوي / محقق ، دانشگاه تهران ، چهارم ، 1370 .
سخنان پير هرات ؛ به كوشش دكتر محمد جواد شريعت ، شركت سهامي كتابهاي جيبي ، سوم ، 1361 .
شاعران بي ديوان ( شرح احوال و اشعار ... در قرن هاي 3 – 4 – 5 هجري قمري ) ؛ تصحيح محمود مدبّري ، نشر پانوس ، اوّل ، 1370 .
صحاح الفرس ، محمد بن هندوشاه نخجواني ؛ به اهتمام ِ عبدالعلي طاعتي ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، دوم ، 2535 .
فرهنگ جهانگيري ، مير جمال الدّين حسين انجو شيرازي ؛ ويراسته ي دكتر رحيم عفيفي ، دانشگاه مشهد ، دوم ، 1359 .
فرهنگ فارسي ، دكتر محمد معين ؛ امير كبير ، هشتم ، 1371 .
فرهنگ فارسي ، تأليف ِ حسين ِ وفايي ؛ ويراسته ي ِ تِن هوي جو ، دانشگاه تهران ، اوّل ، 1374 .
لغتنامه ي ِ دهخدا . چاپ ِ دوم از دوره ي جديد ، 1377 .
مثنوي معنوي ؛ امير كبير ، هشتم ، 1361 .
مرزبان نامه ، سعدالدّين وراويني ؛ تصحيح محمد روشن ، نشر نو ، دوم ، 1367 .
مصنّفات ِ علاءالدّوله سمناني ؛ تصحيح نجيب مايل هروي ، ... ( به دسترس نيست ؛ امانتي بوده . )
نزهة المجالس ، تأليف ِ جمال خليل شرواني ؛ تصحيح دكتر محمد امين رياحي ، انتشارات زوّار ، اوّل ، 1366 .
77
پابرگ ها : :
[1] - بنگريد به : تاريخ ِ زبان ِ فارسي ، دكتر خانلري ، ج 1 ص 5 – 364 ؛ و ج 2 ص 124 . نيز : مقدّمه ي ِ اسرار التّوحيد ؛ دكتر شفيعي كدكني ، ص نود و سه .
[2] - قيد ِ « به جا مانده » ، براي ِ آن است كه تصوّر نشود كه همه ي ِ آنچه داشته ايم همين است كه هست ! آنچه به جا مانده و به دست ِ ما رسيده ، از صد يك ، بلكه دويست يك ِ آنچه بوده نيز كم تر است ؛ همچنانكه ار آثار ِ دوره ي ِ پيش اسلامي ، باز ده يك از اين صد يك – دويست يك ، بيشتر به جا نگذاشته اند . هستند كساني از ايراني و انيراني كه – طفلكي ها – مدّعي اند كه تازي ِ بزرگوار ، كتاب سوزان و كتاب شوران نداشته است . به جاي ِ خود ، به حساب ِ اين حضرات – كه يا مغرض اند و يا نفهم – خواهم رسيد !
[3] - فرهنگ ِ معين ، گويا متأسفانه به روش ِ افست ، پي در پي ، بازچاپ مي شود ؛ و اين به هيچ وجه با روش ِ كار ِ آن بزرگ مرد سازگار نيست . دكتر معين – اين دگرگون كننده ي ِ فرهنگ نويسي ِ فارسي – به « فرهنگ ِ بسته » باور نداشت . « تعليقات » و « ذيل » ِ برهان ِ قاطع ، اين را به روشني نشان مي دهد . ( در سطر هاي ِ پاياني ِ مقدمه ي ِ فرهنگ ِ فارسي – ص 106 – نيز ، ضرورت ِ « سه بار تهذيب و تنقيح و تجديد طبع » را يادآور شده و از خوانندگان ِ فاضل نيز در خواست ِ ياري و همكاري نموده . )
ترديدي نيست كه ، بنده تنها كسي نخواهم بود كه برخي موارد ِ كاستي ها را بر كناره ي ِ كتاب يادداشت كرده ام و مي كنم . كاش ... بگذريم .
وضع و احوال ِ لغت نامه كه اصلاً قابل ِ بيان نيست ! اف بر ما ، كه مردي چون دهخدا داشته ايم ، و جز آلودن ِ نام ِ وي كاري نكرده ايم .
[4] - اين بيت ، در لغت نامه ، صحاح و فرهنگ ِ وفايي ، ( هر سه ، ذيل ِ « سُر » ) نادرست آمده . وجه ِ صحيح – كه نقل شد – از كتاب ِ « شاعران ِ بي ديوان » است ( كه خود از « لغت فرس » چاپ ِ دبير سياقي ، نقل شده است ) . همچنين در لغت نامه ، ذيل ِ « لبيبي » ، در حاشيه ، وجه ِ درست استدراك و ايضاح شده است .

براي فايل ِ جداگانه ي ِ اين نوشته كليك كنيد .

پژ و برخي واژگان ِ آن

واژه ي ِ « پَژ » ، به معنايي که اينک خواهيد ديد ، در فرهنگ ها [I] ديده نمي شود . و تا آنجا که من ديده ام ( و البتّه خوانده ها و ديده هاي ِ من بسيار اندک بوده ) در متون ِ کهن نيز نيامده . امّا خوش بختانه ، در گويش – يا : فارسي ِ گونه ي – ِ طبس ِ گيلکي ( جنوب ِ خراسان ) آن را داريم . شايد در گويش هاي ِ ديگري نيز باشد ، که بنده ي ِ نگارنده آگهي ندارم .
اين واژه ، بنا به ويژگي ها و ظرايف ِ آوايي ، بيشتر « پَج / paj » ، و در برخي موارد نيز به همين وجه : « پَژ / paž » تلفّظ مي شود . و گاه اين واج ِ پاياني ، چيزي است ميان ِ « ج » و « ژ » ؛ و در همه حال با مصوّتي ادا مي گردد که مي توان آن را « فتحه ي ِ ثقيل » ناميد . ( و البتّه ، در انتقال ِ واژه به فارسي ِ رسمي ، طرح ِ اين تفاوت ِ مصوّت ، بي وجه است و بدان نيازي نيست ! )

« پژ » به معني ِ « ريشه » است . بايد گفت که : ريشه ، بسته به نوع ِ رُستني و سبزينه ، داراي ِ انواع است . آنجا که معني ِ حقيقي در نظر باشد « پَژ / پج » به ريشه ي ِ افشان اطلاق مي شود . مي دانيم که برخي از رُستني ها ، جز اين نوع ، ريشه ي ِ ديگري ندارند ؛ و بعضي نيز ، هم اين نوع را دارند و هم ريشه ي ِ عمودي ِ مرکزي را ، که در گويش ِ طبس « کُنُو ميخ / konû mix » گفته مي شود . [ konû ، از واژه ي ِ kûn است ، و معني ِ « ته ، پايانه ، محلّ ِ اتّصال به زمين » دارد ، و mix همان است که هست ! گُمان مي کنم که « کُنُو بيخ » هم شنيده باشم . بحث ِ بيشتر در اين باره به اين يادداشت مربوط نمي شود .] ؛ و آنجا که کاربرد ِ مجازي در کار باشد ، پَژ / پَج به معني ِ مطلق ِ « ريشه » است ؛ مانند ِ « پژ ِ چيزي به آب بودن » [ کنايه از تمام ناشدني بودن ِ آن چيز ] . و همچنين است در کاربرد هايي که مطلق ِ « ريشه » در نظر باشد ، مانند ِ : از پَج بِدَرَمدَن ِِ دِرَخ [ = از پژ بدر آمدن ِ درخت = از ريشه درآمدن ِ درخت] .
تا آنجا که من به ذهن دارم ، در گويش ِ طبس ، هيچ واژه ي ِ مرکّبي که با اين واژه ساخته شده باشد ، نداريم . امّا ترکيب هست : پُر پَج [ = پر ريشه ] ، کم پَج [ = کم ريشه ] ، بد پَج [ = بد ريشه ] . و اين ترکيب ها ، مانند ِ خود ِ واژه ي ِ « پَژ / پَج » بيشتر در زمينه ِ کشت و کار ، و مرتبط با رُستني ها ، به کار مي رود . ترکيب هاي ِ فعلي نيز ، که اين واژه در آن نقش ِ محوري دارد ، هست : از پَج بِدَرَمدن [ = از ريشه در آمدن ] ، پَج ِ چيزِ وَرِفتِدن [ = ريشه ي ِ چيزي بر افتادن ] ، پَج ِ چيزِ ور خشکِفتِدن [ = ريشه ي ِ چيزي بر خشک افتادن ] .
يادآور شوم که در گويش ِ طبس ، واژه ي ِ « ريشه » نيز ، تقريباً با همان وسعت ِ فارسي ِ رسمي [ جز در مواردي که « پژ » به جاي ِ آن نشسته ] کاربرد دارد ؛ به صورت ِ تخفيف يافته : رِشَه / reŝá . ( مصوّت ِ پايانه ، فتحه ي ِ ثقيل است . ) [ اختلاف ِ کاربرد ِ معنايي ِ « ريشه » در فارسي ِ رسمي و در گويش ِ طبس ، بحث ِ ديگري دارد که اينجا ضرورت ندارد . ]

واژگان ِ « پژ »
(1)
پژمرده ، پژمردن ، پژمراندن ، ...
( ترکيب ِ : پژ + مرده ، مردن ، مراندن ، ... ) . پژمردگي ، به دقيق ترين بيان ِ ممکن ، وصف و حالت ِ گياهي است که آسيبي به ريشه ي ِ آن رسيده و دچار ِ بيماري يا مرگ ِ ريشه شده باشد . و در مورد ِ انسان نيز – به وجه ِ مجاز – حالتي است ناشي از آن که کاستي و فتوري به بنيان ِ وي راه يافته باشد .
چو کشتي بود مهرش پژمريده
اميد از آب و از باران بريده
(1- لغت نامه 2- ويس و رامين ، چ روشن ، ص 73 )
به باران تازه گردد روي ِ گيهان
چرا پژمرده شد رويم ز باران
( ويس ، ص 180 )

و امّا ببينيم در فرهنگ ها چه آمده . از آنجا که مؤلّفان ِ لغت نامه و فرهنگ ِ معين ، همه ي ِ فرهنگ هاي ِ پيشين را ديده اند ( بايد ديده باشند ) ، در چنين موردي ، مراجعه به همين دو اثر بسنده است [II] . در هيچ يک از اين دو فرهنگ ، واژه ي ِ « پژ » ديده نمي شود ؛ الا اين که دکتر معين ، ذيل ِ « پژمردن » ، وجه ِ پارسي ِ باستان ِ « patiš-mar » را آورده . و البتّه نگفته که اين « patiš » در پارسي ِ باستان چه معنايي دارد . ( و من در اين زمينه کتابي به دست رس ندارم . )
نيز مي نويسد : « پژ paž ظاهراً اشتباه ِ قديمي است به جاي ِ بژ biž » - و باز هم توضيح نداده که تفاوت ِ اين دو چيست . در حاشيه ي ِ برهان ِ قاطع ( ج 1 ص 400 ) همين توضيحات ، با اندک افزايش ، و با اشاره اي در خور ِ تأمّل [ که از آن بهره خواهيم جُست ] آمده است : « پژمردن و پژمريدن – به کسر اول و ضم سوم و فتح پنجم ، پارسي باستان patish ( اوستا aiwish ) + mar . پژ ظاهراً اشتباه قديمي است به جاي bizh . و پژ در پژوهيدن و پژمان هم ديده مي شود . « اسشق 313 » » ( معلوم نيست که چه مقدار از اين توضيح از « اسشق » گرفته شده . – « اسشق » کوته نبشت ِ کتاب ِ پاول هُرن است ، به نام « اساس ِ اشتقاق ِ زبان ِ فارسي » ، که جلد يا نيمه ي ِ نخست ِ آن به قلم ِ پژوهنده ي ِ روزگار ِ نخست : دکتر جلال خالقي مطلق ، به فارسي درآمده . متأسّفانه بنده ي نگارنده از اين کتاب نسخه اي ندارم . )
درخور ِ يادآوري است که : « پژمردن » در گذشته و امروز ، هم به فتح [ : لغت نامه ] و هم به کسر ِ اوّل [ : برهان ، فرهنگ معين ] تلفّظ شده و مي شود . اگر چه نمي توان و نبايد بر سر ِ تلفّظ ها جزميّت به خرج داد ( و اين خود مبحثي است بسيار مهم ، و گويا تقريباً کار نشده ) به نظر نگارنده ، با توجّه به تلفّظ ِ « پژ / پج » در گويش طبس – که صريحاً به فتح است – و هم اين که در لغت نامه [ و طبعاً در بيشترينه ي ِ مآخذ ِ آن ] به فتح ِ اوّل آمده ، تلفّظ ِ به اوّل ِ مفتوح برتري دارد .
نيز ، اين که در فرهنگ معين ( و حاشيه ي ِ برهان ) اشاره شده که : « پژ paž ظاهراً اشتباه ِ قديمي است به جاي ِ بژ biž » ، در خصوص ِ چه بودگي يا چيستي ِ مصوّت ِ مزبور، قابل ِ تأمّل و نيازمند ِ بررسي است ؛ اگر چه دکتر معين در باره ي ِ اختلاف و تفاوت ِ اين دو توضيحي نداده است .
همچنين ، نکته اي که دکتر معين به استناد ِ پژوهش ِ پاول هُرن يادآور شده – که : « پژ در پژوهيدن و پژمان هم ديده مي شود . » - به کار خواهد آمد . به زودي خواهيم ديد که « پژوه / پژوهيدن » چه ساختي دارد .
**
يک گمان : احتمال ِ آن هست که بخش ِ دوّم ِ واژه ي ِ« ايرانويج » همين واژه ي ِ « پژ » [= ريشه ] و يا واژه اي از هم ريشه هاي ِ اين واژه بوده باشد .
« واژه ي ِ « ايرانويج » از دو جزء ترکيب يافته ؛ جزء نخست ِ آن « ايران » و جزء دوّم آن « ويج » است . و « ويج » به معني تخمه و نژاد است و در زبان فارسي « بيج » از اين ريشه است و « بيضه » در زبان عربي از همين واژه گرفته شده است . » ( ايرانويج ، دکتر بهرام فره وشي ، ص 7 )
« ايران ويج : در اوستا « اَيْرْيَنَ وَئِجَ » يا « ايريَنَ وَئِجَنگْه » به معني « سرزمين ايرانيان » يا « بنگاه و پايگاه [ اصلي ] ايرانيان » ، نام سرزميني است که ايرانيان در آغاز در آن مي زيستند . » ( اوستا ، دکتر دوستخواه . پيوست ، ذيل ِ : ايران ويج )
« ايران ويج : هسته ي مرکزي نژاد آريا » ( نامه ي پهلواني [ آموزش زبان پهلوي ] ، دکتر فريدون جنيدي ، ص 183 )
نيز ممکن است که جزء ِ دوّم « ايرانويج » همان « بژ biž » باشد که در توضيحات دکتر معين ديديم .
در گويش ِ زرتشتيان ِ يزد : « بيجه / bija = 1 – پاجوش 2 – بچّه ي ِ حرامزاده 3 – تخمه و نژاد . مثلاً « bija-seva » يعني تخم سگ . همين واژه در کرمان به معني درخت کوچک پسته است که قابل غرس باشد . » ( فرهنگ بهدينان ، گرد آورده ي جمشيد سروش سروشيان )
**
نکته ي ِ ديگر : در شواهد ِ « پژمرده » در لغت نامه ، در ميان ابيات ِ متعدّدي که از شاهنامه نقل شده ، بيتي ديده مي شود که از تأمّل ِ در آن نکته ي ِ بسيار ظريفي پيرامون ِ ناشناختگي ِ وجه ِ اشتقاق ِ اين واژه به دست مي آيد :
شود برگ پژمرده و بيخ سست
سرش سوي پستي گرايد نخست
اگر مصرع ِ نخست ، درست همين باشد که آمده ، نشان از آن دارد که به روزگار ِ فردوسي – و به نزد ِ او – نيز ، وجه ِ اشتقاق ِ « پژمرده » ناشناخته مي بوده است ! احتمال ِ ناچيزي هست که ميان ِ « برگ » و « پژمرده » واو ِ عطف بوده باشد : شود برگ و پژ ، مرده و ، بيخ سست .
اگر چه « بيخ » که خود همان معناي ِ « پژ » و « ريشه » را دارد ، درصد ِ اين احتمال را به صفر مي رساند ! ( البتّه « بيخ » را به معني ِ « مجموعه ي ِ بخشي از گياه که نگاه دارنده ي ِ آن در زمين است » نيز مي توان گرفت ؛ امّا با اين معني نيز ، وضع ِ مفهومي ِ مصرع همان است که گفته آمد . ) با اين همه ، از طرح ِ اين گُمان و احتمال ِ ضعيف خود داري نورزيدم تا کساني که به نسخ ِ کهن ِ شاهنامه [ و يا نسخ ِ چاپي ِ در بر دارنده ي ِ ضبط ِ نسخه هاي ِ عديده ] دسترسي دارند ، نيم نگاهي به موضع ِ اين بيت بيفکنند !
حتّي از اين عبارت هم نمي توان دانست که نويسنده ، ساخت ِ « پژمرده » را مي شناخته يا نه : « و چون شاخ ِ درخت پژمرده شد ، دليل آن بُوَد که بيخ وي ضعيف بُوَد . » ( نصيحة الملوك ، غزّالي ، چاپ ِ همايي ، ص 300 ) . فکر نمي کنم !
...
*
و نکته ي ِ پاياني در اين بخش ، اين که : اگر واژه ي ِ « پژ » در فارسي ِ گونه ي ِ طبس ِ گيلکي ( اين گنج ِ گران ) بر جاي نمانده بود ، به اين آساني نمي توانستيم به چگونگي ِ ساخت ، و معناي ِ دقيق ِ واژه ي ِ « پژمرده » [ و « پژوهش » که اينک بدان مي پردازم ] پي ببريم !

( 2 )
پژوه ، پژوهيدن ، پژوهش ، ...

در برهان قاطع و فرهنگ ِ معين ، به کسر ِ اوّل ، و در لغت نامه ، به کسر و فتح ِ اوّل ، هر دو ، ضبط شده . با توجّه به تلفّظ ِ « پژ / پج » در گويش طبس ، به نظر مي رسد که به فتح درست باشد . ( اگر چه تلفّظ ِ مکسور نيز توجيه پذير است . )
نظر ِ نگارنده به اين است که « پژوه » ساخته شده است از : پژ ( = ريشه ) + اوه ôh / ûh ( پسوند ) . و آنچه در اثبات ِ اين پسوند بدان استناد مي جويم ، واژه اي است که وجه ِ اشتقاق ِ خود ِ آن را نيز به جايي نديده ام که معرّفي شده باشد . ( در حقيقت ، وضع ِ سند نيز در حين ِ استناد روشن مي گردد !! ) و آن واژه ي ِ « خروه / xorûh xorôh » است که وجه ِ پهلوي ِ « خروس » ِ فارسي دري است [III]. اگر چه ، در اشعار برخي از متقدّمان ، « خروس » به همين صورت ِ « خروه » - و يا به تخفيف ِ مصوّت : خُرُه – نيز به کار رفته است :
خود سپس ِ آرزوي ِ تن مرو
چون خره ِ نر ز پس ِ ماکيان [IV]
ناصر ِ خسرو
[ لغت نامه : خره ؛ تحليل اشعار ناصر خسرو ، دکتر محقّق ، ص 167 ]
در اين که جزء ِ نخست ِ واژه ي ِ « خروه » ، « خُر / خور » ( = خورشيد ) است ، بنده خود هيچ ترديدي ندارم . حال ، اگر همين باشد و به خطا نرفته باشم ( !! ) کارکرد يا دلالت ِ معنايي ِ پسوند ِ « ôh / ûh » را مي توان چنين توضيح داد : پسوندي است که بر معناي ِ « جُستن » يا « اِخبار و اعلام کردن / آگهي دادن » - يا هر دو – دلالت دارد .
جز اين نيست که « خروه » ( خروس ) ، « خور » را مي جويد يا از آن خبر باز مي دهد ؛ و يا : خور را مي جويد و از آن خبر باز مي دهد !
*
دکتر معين نوشته است :
« خروس – پهلوي xros « يونکر 119 » از ريشه ي اوستايي xraos « اسفا 2:1 ص 387 » به معني خروشيدن ؛ لغة ً به معني خروشنده ( به مناسبت بانگ وي ) = فارسي : خرده [ ؟ خروه – م . سهرابي ] = خروچ = خروز ... » ( حاشيه ي ِ برهان قاطع ، ص 741 )
استاد دوستخواه نيز – چنان که خواهيم ديد – همين نظر را دارند ؛ امّا نگارنده با اين که از پهلوي و اوستايي هيچ نمي دانم و نمي فهمم ، برداشت ِ خود را درست مي دانم ! بعيد و بلکه محال است که نام ِ خروس از بانگ ِ وي ، و از واژه ي ِ « خروش » آمده باشد . اگر چنين بود ، در اوستايي نيز نام ِ وي همان « کهرکتاس » مي بود ! در حالي که :
« در اوستا ... چند بار گفته شده که مردم ِ بد زبان ، اين مرغ را « کهرکتاس » مي خوانند.» ( دکتر دوستخواه ، پيوست ِ اوستا ، ص 1036 )
« در اوستا ، نام ِ پسنديده و سزاوار براي ِ خروس ، « پَرودَرْشْ » است که معني « پيش بين » دارد . » ( همانجا ) و :
« پَرودَرْشْ : ( به معني پيش بين ) نامي است که به خروس داده شده ، از آن رو که اين مرغ ( نماينده ي ِ ايزد ِ سروش بر روي ِ زمين ) فروغ را از پيش مي بيند و با آواز ِ خود ، مژده ي ِ دميدن ِ بامداد را مي دهد و مردمان را به بيداري و نيايش و کار و کوشش فرا مي خواند . در اوستا واژه ي ِ « خْرَاُس » ( = خروس و خروش در فارسي ) هم آمده ؛ امّا هميشه به معني ِ خروشيدن و فرياد برآوردن است و نه نام ِ خروس ، مرغ ِ خانگي ِ مشهور . در فارسي واژه ي ِ خروس به مناسبت ِ خروش برآوردن ِ اين مرغ ، نام ِ او شده است . » ( همان ، ص 956 )
جاودان ياد پور داود نيز همين نظر را داشته :
« اسم خروس در اوستا پَرَوْدَرْش [...] مي باشد. اين لغت مذهبي است ، يعني از پيش بيننده. مقصود اين است كه فروغ روز را از پيش ديده مژده ي ورود آن مي دهد. اسم ديگر خروس كهركتاس [...] مي باشد ... ولي در اوستا آمده است كه مردمان بد زبان پَرَودَرش ( خروس ) را كهركتاس مي نامند. در اوستا كلمه ي خرا وس [...] نيز داريم و خروس فارسي از همان ماده است ولي به معني نرينه ماكيان نيست ، بلكه هميشه معني خروشيدن و فرياد برآوردن از آن اراده شده است . كلمات خروس و خروش هر دو يكي است مگر آنكه حرف سين و شين بهم مبدّل شده است. به مناسبت بانگ زدن و فرياد كشيدن و خروش برآوردن خروس ، آن را به چنين اسمي نامزد كرده اند.‌‌ » ‌‌‍) يشتها ، ج1 ، ص 521- 520 ‍)
**
براي ِ نگارنده ، پذيرفتني نيست كه در اوستا ، ناميدن ِ اين مرغ به « كهركتاس » [ كه همين « قدقداس / قت قتاس » است كه امروزه مي شنويم ! ] نكوهش شده باشد ؛ امّا در زبان ِ پهلوي ، نام ِ او از بانگ و فرياد ِ او گرفته شده باشد ! مگر بگوييم كه در روزگاران ِ پهلوي زباني ، ديگر زرتشتي نبوده ايم و ديگر « خروس » برايمان مقدّس نبوده ؛ در حالي كه چنين نيست .
وانگهي ، با توجّه به آنچه نگارنده در باره ي ِ پسوند ِ « ôh / ûh » دريافته ام ، واژه ي ِ « خروه » ِ پهلوي ، و « پَرَودَرش » ِ اوستايي ، معني ِ تقريباً يكسان دارد : « خور جوينده و از آن خبر باز دهنده » / « از پيش بيننده ، و فروغ ِ روز را مژده ي ِ ورود دهنده » !!
اين دلالت ِ معنايي ، در واژه ي ِ « پژوه » نيز درست در مي آيد : « پژ [ = ريشه ] جوينده و از آن خبر باز دهنده » .
،
تنها يك نكته هست كه ممكن است اندككي ترديد ايجاد كند ؛ و آن اين كه : تا آنجا كه من ديده ام ، واژه ي ِ « خروه / خروس » در پهلوي ، با حرف ِ « خ » نوشته مي شود ، نه با حرف ِ « خو » . ( متأسفم كه در برنامه ي ِ word ، حروف پهلوي نداريم ! منظور از « خو » ، واج ِ ايراني ِ كهن است كه در خط هاي ِ ويژه ي ِ ما ، نگاره ي ِ خاص ِ خود را داشته ؛ همچنانكه در فارسي ؛ اگر چه آن را به نادرست « خ + واو معدوله » مي ناميم !! )
همچنين ، در فارسي نديده ام كه « خوروه / خوروس » نوشته شده باشد .
امّا اين را نمي توان دليل ِ ردّ ِ وجه ِ اشتقاق ِ « خور + اوه » گرفت ؛ به دو دليل : 1 – برخي ديگر از واژه ها نيز در نسخه هاي ِ كهن فارسي ( و نيز نسخ ِ كهن ِ تازي ) با « خ » نوشته مي شده ، در حالي كه در اصل با « خو » بوده ؛ مانند ِ « خرشيد » . پس اين احتمال هست كه در پهلوي نيز چنين وجهي از نگارش معمول بوده باشد . 2 – وقتي چند و چون ِ ساخت ِ يك واژه دچار ِ گم بودگي ِ – شايد – دو هزار ساله است ، نمي توان بر سر املاي ِ آن خيلي حسّاسيت به خرج داد !
اگر نمي ترسيدم ، مي گفتم كه : وجه ِ اشتقاق ِ « خروش » ، براي ِ « خروس » ، وجه ِ اشتقاقي عوامانه / عاميانه بيش نيست ! ( ضمن ِ آن كه صورت ِ پهلوي ِ « خروه » - كه « ه » دارد نه « س » ، باز بيشتر و بيشتر اين بي ربطي را نشان مي دهد ، امّا متأسفانه بدان توجّه نشده است !! )
**
نكته :
مي بايست كليه ي ِ واژه هاي ِ با پايانه ي ِ « oh / ôh / ûh » و نيز « os / ôs / ûs » ، مورد ِ تأمل قرار گيرد ؛ شايد اين پسوند ، روشن تر از آنچه بنده دريافته ام ، چهره نمايد . ( به كتاب ِ « تاريخ زبان فارسي » دكتر خانلري ، نگاه كردم ؛ چنين پسوندي ذكر نشده . صد البته ، براي ِ پژوهش ِ ريز و دقيق ، بايد به منابع ِ حسّاس تر در زمينه ي ِ زبان هاي ِ كهن ِ ايراني ، مراجعه نمود . )
همچنين ، بيرون از بحث ِ اصلي ، بايد اين نكته ي ِ مهم را به فرهنگ نويسان يادآور شوم كه :
1 – نبايد طرز ِ ترتيب ِ واژگان در لغت نامه هاي ِ كهن را – كه بيشتر بر اساس ِ پايانه بوده - ، صرفاً تمهيدي براي ِ دسترسي ِ آسان به قوافي دانست ؛ چرا كه ممكن است چنين نبوده باشد . [V]
2 – كاملاً ضرورت دارد كه در فرهنگ هايي كه پس از اين تأليف مي يابد ( و نيز فرهنگ هاي ِ پيشين كه به تجديد ِ تصحيح يا تجديد ِ چاپ مي رسد ) فهرست ِ كلي ِ واژگان ِ فارسي ، بر اساس ِ پايانه نيز درج گردد ، تا امر ِ بررسي ِ « پسوند هاي ِ فارسي » آسان تر ميسّر باشد !
** *
دكتر معين ، وجه ِ پهلوي ِ « پژوهيدن » ِ فارسي را « patv(i)hîtan » ( رك : فرهنگ ، و حاشيه ي ِ برهان ) ، و اوستايي ِ آن را « paitish+vaed » ، و هندي ِ باستان را « prati+vêd » ذكر نموده . ( رك : حاشيه ي ِ برهان ، كه از « اسشق 314 » نقل كرده .) اما در « فرهنگ كوچك زبان پهلوي » دو وجه زير ديده مي شود :
پژوهيدن ، رسيدگي كردن
Wizōstan, wizōh/y- [wcwstn’, wcwd- (J bzwb- , N pižōhīdan)]
( ص 162 )
( J ، كوته نبشت ِ « نوشته هاي ِ يهودي – فارسي » است ؛ و N نشانه ي ِ فارسي ِ نو . )
چند نكته :
1 – اختلاف ِ وجهي كه دكتر معين ذكر كرده ، با آنچه در فرهنگ ِ آقاي ِ مكنزي آمده ، از فهم ِ بنده بيرون است .
2 - « i » در « wiz… » از كجا آمده ؟ - در پهلوي نگار هيچيك از اين دو وجه ، اين مصوّت ديده نمي شود . ( قطعاً قرائت مزبور متّكي به دلايلي است كه بر پهلوي دانان آشكار است ، امّا براي ِ نگارنده قابل ِ فهم نيست . )
3 – اين مصوّت ، در وجه ِ فارسي ِ نو نيز نياز به سند دارد . حتّي اگر به استناد ِ فرهنگ هاي ِ كهن و يا نسخ ِ مشكول ِ متن هاي ِ كهن بوده باشد ، باز هم نمي توان آن را تنها تلفّظ ، يا حتّي تلفظ ِ غالب ِ اين واژه شمرد ؛ بنا بر اين ، تلفظ ِ به اوّل ِ مفتوح نيز بايد ذكر مي گرديد .
**
و امّا ، با اين كه انبوهي از مجهولات ( كه پژ ِ آن از پهلوي نداني نگارنده آب مي خورَد ! ) مي تواند مايه ي ِ ترديد گردد ، ترديدي ندارم و دريافت ِ خود ، در چند و چون ِ اشتقاق ِ « پژوه » ( و نيز « خروه » ) را درست مي دانم . اگر غلطي ِ آن اثبات شد ، مي پذيرم !!
ضمناً در دو وجه ِ پهلوي ِ مذكور در فرهنگ استاد مكنزي ، تبديل ِ « s » و « h » ديده مي شود ؛ و اين همان تبديلي است كه در « خروس » / « خروه » داريم ؛ و خود تأييد يا تأييد گونه اي است ، بر برداشت ِ نگارنده – در باز يابي ِ پسوند ِ « ôh / ûh » .
همچنين ، جزء ِ نخست ِ « wiz… » مي تواند صورتي باشد از « ويج / بيج » ( كه ذيل ِ « ايرانويج » نقل شد ) يا « بژ » ( منقول از دكتر معين – پاول هُرن ) .
**
همان گونه كه پيش از اين گفته شد ، دكتر معين – به استناد ِ پژوهش ِ پاول هُرن - مي نويسد كه « پژ ، در پژوهش و پژمان هم ديده مي شود . » . در باره ي ِ « پژوهش » ، بنده ي ِ نگارنده آنچه را كه دريافته بودم ، در ميان نهادم . امّا در باره ي ِ « پژمان » فعلاً نظري ندارم . نياز است كه تأمل و بررسي ِ كافي داشته باشم . بعيد به نظر مي رسد كه پژ ِ « پژمان » با پژ ِ « پژوهش » و « پژمرده » يكي بوده باشد .
با اين همه ، به خوانندگاني كه بحث را درخور ِ تأمل يافته باشند ، و حوصله شان چون حوصله ي ِ نگارنده ، به « سيه باد ِ زمانه ي ِ مُظلَم » ضايع نشده باشد ، توصيه مي كنم كه به كتاب ِ هُرن مراجعه اي داشته باشند . بنده نيز ، اگر توانستم كتاب را جايي بيابم و وجه خريد داشتم ، تهيه كرده و ريز به ريزش را با دقت خواهم خواند . ( با فلك ، دوش به خلوت گله اي مي كردم ... )
مهدي سهرابي
81 – 1380
** * * * * *
مشخصات ِ منابع و مراجع
اوستا ، كهن ترين سرود هاي ِ ايرانيان ؛ گزارش و پژوهش دكتر جليل دوستخواه ؛ انتشارات مرواريد ، اوّل ، 1370 .
ايرانويج ؛ دكتر بهرام فره وشي ؛ انتشارات دانشگاه تهران ، سوم ، 1370 .
برهان قاطع ؛ محمّد حسين بن خلف تبريزي ؛ به اهتمام دكتر محمّد معين ؛ انتشارات امير كبير ، پنجم ، 1376 .
تاريخ زبان فارسي ؛ دكتر پرويز ناتل خانلري ؛ نشر نو ، چهارم ، 1369 .
تحليل اشعار ناصر خسرو ؛ دكتر مهدي محقق ؛ انتشارات دانشگاه تهران ، پنجم ،1368 .
ديوان ناصر خسرو ؛ به تصحيح مجتبي مينوي – مهدي محقق ؛ دانشگاه تهران ، چهارم ، 1370 .
صحاح الفرس ؛ محمّد بن هندوشاه نخجواني ؛ به اهتمام عبدالعلي طاعتي ؛ بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، دوم ، 2535 .
غياث اللغات ؛ غياث الدّين محمّد رامپوري ؛ به كوشش منصور ثروت ؛ امير كبير ، اوّل ، 1363 .
فرهنگ بهدينان ؛ گردآورده ي جمشيد سروش سروشيان ؛ با مقدمه ي استاد ابراهيم پور داود ؛ به كوشش منوچهر ستوده ؛ دانشگاه تهران ، سوم ، 1370 .
فرهنگ جهانگيري ؛ مير جمال الدين حسين انجو شيرازي ؛ ويراسته ي دكتر رحيم عفيفي ؛ انتشارات دانشگاه مشهد ، دوم ، 1359 .
فرهنگ فارسي ؛ دكتر محمّد معين ؛ امير كبير ، هشتم ، 1371 .
فرهنگ فارسي ؛ حسين وفايي ؛ ويراسته ي تن هوي جو ؛ دانشگاه تهران ، اول ، 1374 .
فرهنگ كوچك زبان پهلوي ؛ ديويد نيل مكنزي ؛ ترجمه ي دكتر مهشيد مير فخرايي ؛ پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي ، دوم ، 1379 .
لغت فرس « لغت دري » ؛ ابو منصور احمد بن علي اسدي طوسي ؛ به تصحيح و تحشيه ي ِ دكتر فتح الله مجتبائي و دكتر علي اشرف صادقي ؛ خوارزمي ، اول ، 1365 .
لغت نامه ي ِ دهخدا ؛ چاپ دوم از دوره ي جديد ، 1377 .
نامه ي پهلواني ( 1 – خود آموز خط و زبان ايران پيش از اسلام ) ؛ گزارش دكتر فريدون جنيدي ؛ بنياد نيشابور ، نخست ، 1360 .
نصيحة الملوك ؛ امام محمّد غزّالي ؛ تصحيح استاد همايي ؛ انتشارات انجمن آثار ملّي ، 1351 .
ويس و رامين ؛ فخر الدين اسعد گرگاني ؛ با مقدمه و تصحيح و تحشيه ي ِ محمّد روشن ؛ صداي معاصر ، اول ، 1377 .
يشت ها ؛ تفسير و تأليف ابراهيم پور داود ؛ انتشارات اساطير ( افست چاپ هند ) ؛ اول ، 1377 .
----------------------
پابرگ ها :
[I] - لغت فرس ( مجتبائي – صادقي ) ، صحاح الفرس ، وفايي ، جهانگيري ، برهان قاطع ، غياث اللغات ، فرهنگ فارسي معين ، لغت نامه ، فرهنگ بهدينان ، [ فرهنگ كوچك زبان پهلوي ] .
[II] - بديهي است كه طي ِ ساليان ِ اخير ( پس از تأليف ِ فرهنگ ِ معين و لغت نامه ) كتب ِ ديگري نيز در زمينه ي ِ ريشه شناسي ِ واژگان ِ فارسي ، تأليف شده است . در هر صورت ، خواننده ، محدوديّت ِ مراجعه را بر من خواهد بخشود . گناه ِ من نيست ؛ گناه ِ اهريمن ِ تنگ دستي و تُنُك حالي است .
[III] - در « فرهنگ كوچك زبان پهلوي » ، كلاً به « سين » آمده : xrōs ؛ امّا تصوّر نمي كنم كه بتوان اين را تلفظ ِ همه ي ادوار ِ پهلوي – بلكه حتّي تلفظ ِ سده ي ِ سوم ميلادي به اين سو [ بنگريد به : مقدمه ي ِ استاد مكنزي ، ص 18 ] – دانست . ( افزون بر اين ، نمي فهمم كه مصوّت ِ « o » به چه دليل حذف شده ، يا نيامده ! ) به نظر نگارنده ، تلفظ « خروه » در اولويت است .
[IV] - در ديوان ( چاپ ِ مينوي - محقق ، قصيده ي 7 ) ، مصرع ِ دوم چنين است : چون خُرُه ِ بد سپس ِ ماكيان . امّا وجه ِ صحيح ، همان « خره ِ نر » است . احتمالاً كاتبي در « خره نر » حشو ِ متناقض نما يافته ! حال آن كه « نر » به معني ِ « گُشن ، به گشن آمده ، حشري ، شهوت ران » است . ( متأسفانه اين معني ِ « نر » از كتاب ِ « تحليل ِ اشعار ِ ناصر خسرو » دكتر محقق ، فرهنگ ِ معين ، و لغت نامه ، فوت شده است . ضمناً ، در كليه ي ِ نسخ ِ فرهنگ ِ جهانگيري نيز « خره بد » بوده و مصحح به درستي « خره نر » را از ديوان ، چاپ قديم تهران ، اختيار نموده . )
[V] - حين ِ نگارش ، مقدمه هاي ِ لغت فرس ، صحاح ، وفايي ، و جهانگيري را بر رسيدم ؛ كمترين اشاره اي به مسئله ي ِ « دسترسي به قوافي » ديده نمي شود ! در باره ي ِ علّت و دليل ِ ترتيب ِ خاصّي كه در لغت فرس و صحاح و ... به كار گرفته شده ، و همچنين در باره ي ِ چند و چون ِ دگرگوني ِ اين ترتيب ، و پيدا آمدن ِ ترتيبي كه مثلاً در جهانگيري هست ، جاي ِ بررسي و بحث بسيار است . احتمالاً مؤلف ِ جهانگيري نيز دچار ناشناخت شده بوده است !

براي فايل ِ جداگانه ي ِ اين نوشته كليك كنيد .

يك واژه ي مادي

« سپاک »

در فارسي ِ گونه ي ِ طبس ِ گيلکي (جنوب ِخراسان) واژه ي «سکنگور/سگنگور » ِ فارسي ِ رسمي که برابر ِفرهنگ ها، ترکيب ِ« سگ + انگور» است ؛ و معادل عربي ِ آن، که « عنب الثعلب » (= انگور ِ روباه ) باشد ، اين را تأييدمي کند ! – به صورتِ «اسپکنگور»( espe/akangour) باقي مانده ؛ واين مورد ِ زباني ِ بسيارمهم و ارزنده اي است .
ملک الشّعرا بهار، در سبک شناسي ، ج1ص 5 [ از هرودوت ] نقل کرده که سپاکو، به زبان ِ مادي « سگ ِ ماده » را گويند – و اين، نام ِ دايه ي ِ کورش ِاوّل بوده است. و يکي از رجال ِ آن زمان نيز سپاکا نام داشته ، که واژه ي ِنرينه يِ «سپاکو» باشد . و نيز در حاشيه آورده که : سگ و سپاه در معني يکي است و هردو به معني ِ شجاع و جنگجوست و روس ها به سگ « سپاکا » مي گويند ، و نيز« سپاک » به معني ِ سگ در روستاهاي ِ اصفهان هنوز زبانزد است ( وبه استناد ِ « ايران ِ باستان /ج1ص174» مي افزايد: ) و همچنين يکي از سرداران ِ سکا، که معاصر ِ ماد بوده نامش سپاکا بوده است .
جاي ِ هيچ ترديدي نيست که جزء ِنخست ِ واژه ي ِاسپکنگور ِ گويش ِ طبس همين « سپاک » است که آن را واژه اي مادي شناخته اند : اسپاک + انگور .
**
اينجا لازم است به دو واژه ي ِ ديگر نيز اشاره اي داشته باشم – واين هردو نام ِ روستا ست - :
1- اسپهک/espahk : روستايي در ميانه ي ِ طبس و ديهوک.( متأسّفانه - گُمان مي کنم - دراين اواخر ِ پيش از 57 ، عرب زدگي ِ ادارات ِ شاهنشاهي اين نام را از صورتِ صحيح ِ آن ، که تلفّظ ِ عمومي ِ خود ِ ما مردمان ِ منطقه نيز بوده ، به اصفهک تغيير داده و طيّ ِ تابلوها و مکاتبات ِ رسمي ِ اداري ، آن را به زبان ِ مردم ِ محلّي نيز وارد کرده ؛ که همچنان و شش قبضه تا به امروز ادامه يافته است ! )
2- اسپاک/espäk روستايي در ميانه ي ِ طبس و بشرويه . ( اين را هم به « اسفاک/ اصفاک » بدل کرده اند ! )[1]
احتمال ِ بسيار هست که اين دو نيز همان « سپاک» بوده باشد ؛ بلکه مي توان در آن بي گمان بود !
**
نکته :
درين يک چند کتابي که به دسترس دارم جستجويي کردم و اين واژه – سپاک - را نيافتم : لغت فرس ، صحاح الفرس ، ... ، لغت نامه ، فرهنگ ِ معين . نيز در متن هاي ِ فارسي که تا کنون خوانده ام به چنين واژه اي برنخورده ام . در «فرهنگ ِ کوچک ِ زبان ِ پهلوي» تأليف ِ استاد مکنزي هم نيست . «سگ» در متن هاي ِ پهلوي گويا تنها به وجه ِ هزوارش : KLBA آمده ( رک : مکنزي ، و واژه نامه ي ِ ارداويراف نامه ، از دکتر عفيفي ) ؛ که با «کلب» عربي از يک واژه است .
اگر چه کاملا ًپذيرفتني است که واژه اي مادي از طريق ِ پارسيِ هخامنشي، يا واسطه هاي ِ ديگر و بعدي ، تا جنوب ِ خراسان رسيده و در آن از روزگاراني دور تا به امروز تقريباً تندرست بر جاي مانده باشد ؛ با اينهمه ( با در نظر گرفتن ِ موقعيّت ِ جغرافيايي ِ طبس ، و گويش ِ آن که با گويش هاي ِ شرقي و شمال ِ شرقيِ ايران ِ بزرگ پيوسته است ؛ و همچنين فقره ي ِ نام ِ آن سردار ِ سکايي ، که بهار يادآور شده) اين حدس نيز درخور ِتأمّل و پيگيري است که ممکن است به خلاف ِ آنچه گفته شده ، اين واژه، نه اصل ِمادي ، که اصل ِ سکايي داشته بوده باشد . ( و اينجا بايد توجّه داشت که مردماني که بعد ها در سرزمين ِ ماد جاگير شده اند و سکاييان ِ نزديک ، هردوان از آرياييان مي بوده اند . )
**
حدّ ِ من ، اينجا تمام مي شود . داوري ، و بحث ِ بيشتر به عهده ي ِ اهل ِ فند است : دانايان ِ زبان هاي ِ کهن ِ ايراني .
نام ِ شهرها و روستاهاي ِ ايران همه مهم و نيازمند ِ پژوهش ِ جدّي است ، و نام ِ شهرها و روستاهاي ِ خراسان ِ بزرگ بيشتر ؛ واز آن ِطبس و پيرامون ِآن بيش از بيش ! ( اين را نه از روي ِ علاقه به زادگاه ، که از روي ِ « علم ! » مي گويم ؛ علم به اين که در اين گوشه ي ِ محصور در کوير، بسيار چيزها – وازهمه مهم تر: گونه هاي ِ زباني ِ منطقه – هنوز بوي ِ پيش از اسلام مي دهد ! ) .

8/3/82
13/2/83
مهدي سهرابي


[1] همين يک ماه و اندي پيش ( نوروز ) که به زادگاه رفته بودم ، يک روز که به ازميغان مي خواستيم شد ، در جاده ديدم که روي ِ تابلو ِ روستايک ِ پُشاه نوشته اند : فشاء . ( به همزه ي ِ آخر) !! اين قبيل دست اندازي ها ، اگر از ناداني باشد که سخت مايه ي ِ تأسّف است که در همه ي ِ اداره ي ِ راه يک نفر فهميده يافت نشده ! امّا من چنين نمي پندارم و يقين دارم که اين و مانندان ِ اين در راستاي ِ پروژه ي ِ عربيزاسيونِ کاملاً حساب شده اي صورت مي گيرد ، که بايد به مجريانش گفت : هزار زهي کشک ! هزار زهي زرشک !
ممکن است کسي به من بخندد که در اين دنياي ِ شگفت ، به اين خرده ريزها بند کرده ام . امّا جاي ِ خنده نيست ؛ چرا که هر گوشه اي از راستي ، هر اندازه هم که ريز باشد ، ارزش ِ خود را دارد . فعلاً هنوز زبان ِ ما فارسي است و بايد آن را نگاه داريم و از آن در برابر ِ شرارت دفاع کنيم ! ( 12/2/83 )

براي فايل ِ جداگانه ي ِ اين نوشته كليك كنيد .